Prut & Pseudo (6)

Joep Engels en Mark Traa over wetenschap onder de maat. Pseudowetenschap en prutwetenschap. Iedere zaterdag in de Verdieping. Aflevering 6: Gekke koeien

Liselotte van der Kam kreeg het flink voor haar kiezen afgelopen week. Een nijvere journalist van het ANP had uit haar bekroonde scriptie, over de gekkekoeienziekte, begrepen dat het eten van met BSE besmet vlees geen kwaad kon. Het risico zat hem veel meer in andere producten van gekke koeien zoals gelatine. En van gelatine werd onder andere contactlenzenvloeistof gemaakt. Daar moesten we dus voor uitkijken. De journalist was meteen zo aardig om er een deskundige bij te halen die de bewering onderuit schoffelde.

Kennelijk was dat minder werk dan de scriptie even goed te lezen. Daarin schrijft de Groningse biologe dat er nog wat ongerijmdheden zitten in de theorie dat de overdracht van koe naar mens via het vlees verloopt. Wellicht moeten ook andere bronnen in beschouwing worden genomen en wellicht moet dan ook nog eens naar de lenzenvloeistof worden gekeken. Let wel, daarbij heeft ze het over Engeland in de periode 1980-1990.

Maar dit soort nuances krijgen in het gekkekoeiendebat zelden een kans. Liever dan dat wordt elke opmerking over mogelijke risico's opgeblazen tot een dreigend tikkende tijdbom. Het zijn niet alleen de Britse tabloids die zich daar schuldig aan maken. Ook wetenschappers hebben de neiging feiten en meningen uit te vergroten en zichzelf belangrijk te maken.

Een terugkerend fenomeen hierin zijn de schattingen over het aantal doden dat ons nog te wachten staat. Vorige maand was het weer raak. James Ironside, een hoogleraar die belast is met het toezicht op de aantallen Creutzfeldt-Jakob (CJ) in Groot-Brittannië, maakte op een congres bekend dat die aantallen het afgelopen jaar verontrustend waren gestegen. Een toename van maar liefst 20 procent.

Ironside werd al heel snel teruggefloten. Die aantallen schommelen nu al een paar jaar tussen de vijftien en de twintig. De enige manier om er een stijging in te zien, is door 1999 als uitgangspunt te nemen. Toen was er een dip - veertien gevallen - maar daarna 'herstelde' de grafiek zich weer.

Vaste prik in dit soort berichten is de schatting over de totale tol die de BSE-crisis zal eisen. Het kan bij enkele honderden blijven, staat er dan, maar het kunnen er ook 140 000 blijken te zijn. Ook profesoor Ironside kan het niet laten om dat laatste getal even te noemen.

Die 140 000 doden komen uit de hoge hoed van Roy Anderson, Her Majesty's eigen epidemierekenaar. Anderson schatte in de jaren tachtig hoeveel slachtoffers aids zou eisen, rekende onlangs nog aan de mkz-crisis en voorspelde menigmaal de omvang van BSE en CJ. In 1996 had hij het nog over vele miljoenen, maar gaandeweg moest hij dat aantal naar beneden bijstellen.

Vorig jaar rekende hij het allemaal nog eens na in het vakblad Nature. Als deze variant van CJ een gemiddelde incubatietijd (de tijd tussen besmetting en eerste symptomen) zou hebben van minder dan twintig jaar, hadden we het ergste vermoedelijk al gehad. Meer dan een paar honderd slachtoffers konden het er dan niet worden. Rampscenario's rolden pas uit de computer als Anderson de incubatietijd flink oprekte. Maar zelfs bij een gemiddelde van dertig tot zestig jaar kwam hij niet hoger dan 150 à 6 000 doden.

Voor die 140 000 moest hij aannemen dat de incubatietijd gemiddeld langer was dan zestig jaar. Dan voorspelde het model 1300 à 136 000 doden. Maar dat was natuurlijk irreëel. Alle slachtoffers waren tot dan toe jonger dan zestig en hadden dus, voor dit scenario, in een vorig leven moeten zijn besmet. Maar een paar weken later overleed een 71-jarige aan CJ en toen kon het dus ineens wel. Voor het gemak liet iedereen de ondergrens weg en rondde de bovengrens naar boven af. Daarbij vergetend dat deze man dan wel vóór de Tweede Wereldoorlog gekkekoeienvlees zou hebben moeten gegeten.

De laatste maanden verdwijnen de gekke koeien langzaam uit het zicht. Deels door de aanslagen in de VS, deels door de mkz-crisis, maar deels ook door groeiende wetenschappelijke twijfel. Juist vandaag publiceert het British Medical Journal een artikel waarin alle leemtes in de kennis over BSE en CJ op een rijtje worden gezet. Hebben we wel met een nieuwe variant van CJ te maken, vraagt de schrijver zich af. En waar blijven de doden die je bij elke andere epidemie zou verwachten? Om de discussie onder zijn collega's aan te wakkeren neemt de auteur stelling. Titel van zijn artikel: De nieuwe variant van Creutzfeldt-Jakob: de epidemie die er nooit was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden