Provocateur Johnson aast op Brits premierschap

Boris Johnson wil nu vooral 'geen haast' maken met de uittreding uit de Europese Unie.Beeld Reuters

Nu hij het Brexit-referendum gewonnen heeft, hoopt de populaire Boris Johnson snel premier van Groot-Brittannië te worden. Maar kan hij de weerstand in zijn eigen partij overwinnen? En wíl hij eigenlijk wel een Brexit?

Mijn kans om premier te worden is net zo groot als de kans dat je Elvis aantreft op de maan of dat ik reïncarneer in de gedaante van een olijf." Was getekend Boris Johnson (52), twaalf jaar geleden. Inmiddels zijn de kansen van de Conservatieve Britse politicus gekeerd. Hij geldt nu als de favoriet voor de opvolging van premier David Cameron (49), die vrijdag na zijn verlies in het Brexit-referendum aankondigde dat hij over drie maanden zal aftreden.

Dit was precies het droomscenario dat Johnson voor ogen had toen hij zich op 21 februari aansloot bij het Vertrek-kamp, denken veel Britten. Tot ieders verbazing wierp de charismatische politicus zich toen plots op als het boegbeeld van de Brexit-campagne. Hij keerde zich openlijk tegen zijn vroegere school- en studiegenoot Cameron.

Beiden zaten op de chique kostschool Eton, en allebei studeerden ze aan de universiteit van Oxford. Johnson zou het altijd moeilijk hebben kunnen verkroppen dat de briljante en jongere Cameron hem voorbij was gestreefd. Het referendum bood hem nu de kans om zélf in Downingstreet 10 te belanden.

Wat het plotselinge Brexit-enthousiasme van Johnson verdacht maakte, zeiden commentatoren in februari, was dat hij in het verleden weliswaar steevast over de Europese Unie geklaagd had, maar dat hij ook vaak had aangegeven dat Groot-Brittannië het beste af was in een 'hervormde EU'. Hij was van nature kortom een 'blijver', waardoor zijn radicale zwaai naar het Brexit-kamp des te meer leek ingegeven door zijn carrièredrang. Daar kwam bij dat zijn lange burgemeesterschap van Londen in mei afliep. Sindsdien is hij alleen nog Lagerhuislid - tijd dus voor een nieuwe uitdaging.

Een dolkstoot
Voor premier Cameron moet Johnsons keuze voor het Brexit-kamp gevoeld hebben als een dolkstoot in zijn rug. Zelf had hij steeds gehoopt dat Johnson samen met hem zou optrekken tegen de Brexit. Hij had zijn collega al een mooie ministerspost in het vooruitzicht gesteld. Maar Johnson wilde meer: het hoogste ambt.

De ingehouden Cameron liet zijn verbittering over Johnsons afvalligheid de afgelopen maanden op één moment doorschemeren. In een pro-EU-betoog in het Lagerhuis deelde hij kort na Johnsons pijnlijke stap een sneer uit, duidelijk bedoeld voor zijn ambitieuze concurrent: "Ik sta hier niet voor mijn herverkiezing", zei hij. "Ik heb geen verborgen agenda", suggererend dat het bij Johnson anders lag.

Tekst loopt door onder foto.

David Cameron (staand, tweede van links) en Boris Johnson (zittend, rechts) in hun studententijd (1987) in Oxford. Ze waren lid van de The Bullington Club, een soort corps voor mannelijke studenten.Beeld Trouw

Meteen al in die dagen moet Cameron beseft hebben dat het door de ommezwaai van Johnson wel eens fout kon aflopen met het referendum. Tot dan toe leek het eenvoudig om de Britten angst aan te jagen voor de economische gevolgen van de Brexit, waarna ze voor blijven zouden kiezen. Maar met de keuze van Johnson, die zich als burgemeester van Londen ook buiten de Conservatieve achterban erg geliefd had gemaakt, keerde het tij. Het Brexit-kamp kreeg onverwachte energie. De rest is geschiedenis.

Toch leek Johnson vrijdagochtend niet in een overwinningsroes nadat Cameron zijn aftreden had aangekondigd. Sterker nog, volgens Britse media wekte hij de indruk dat hij 'ziek' was of in een 'begrafenisstemming'. Ondanks zijn Brexit-succes hield Johnson een uiterst matte toespraak waarin hij Cameron prees en bedankte voor zijn inzet. Over zijn eigen ambities repte hij met geen woord. En over de Brexit zelf zei hij slechts dat hij vooral 'geen haast' wilde maken met de uittreding uit de Europese Unie.

Ongetwijfeld was Johnson op zijn hoede omdat de strijd om het premierschap geen gelopen race is. De 'ruige blonde beer' die zijn carrière begon als eurosceptische Brusselse correspondent voor The Daily Telegraph is weliswaar populair bij de achterban, maar binnen de Conservatieve fractie ligt hij beduidend slechter.

Egocentrische provocateur
Veel collega's zien hem als een egocentrische provocateur, als iemand aan wie je geen land kunt toevertrouwen. Zijn 'verraad' aan Cameron wordt hem ook niet door iedereen in dank afgenomen. De vijandschap en het onderlinge wantrouwen binnen de Conservatieve fractie zijn er in elk geval door toegenomen.

Johnson wekt bij veel collega's ook ergernis met zijn politiek incorrecte of ronduit bizarre uitspraken, die hem onder meer het verwijt van racisme en homofobie hebben opgeleverd. In de Brexit-campagne vergeleek hij de EU met Hitler en Napoleon, vanwege het 'tirannieke karakter' van het instituut in Brussel.

Zo'n flapuit wil je niet als premier, menen veel Conservatieven. Binnen de fractie is daarom nu een heuse 'anti-Boris'-campagne op gang gekomen. Dit weekeinde waarschuwden diverse Tories, veelal anoniem, voor Johnsons onbezonnenheid en gebrek aan leiderscapaciteit. Lagerhuislid Alan Duncan sloot hem zelfs volledig uit als premier omdat veel Conservatieven geen zin zouden hebben in een 'permanente rit in een achtbaan'.

De Conservatieve partij heeft bovendien genoeg andere kandidaten in huis. Hoge ogen gooit bijvoorbeeld minister van justitie Michael Gove (48), het brein achter de Brexit-campagne. Het bezwaar tegen hem is dat hij niet erg geliefd is bij de kiezer. Zelf zegt hij ook geen premier te willen worden, maar liever vicepremier onder Johnson. De twee gaan zich nu wellicht als dreamteam aan de man proberen te brengen.

Boris JohnsonBeeld anp

Theresa May
Een geduchtere concurrent voor Johnson lijkt de getalenteerde minister van binnenlandse zaken Theresa May (59). Zij staat bekend als eurosceptisch, maar sloot zich desondanks aan bij het pro-EU-kamp van Cameron, zonder dat ze opzichtig stelling nam. Met haar ongeprofileerde houding wist May de kool en de geit te sparen. Dat maakt haar mogelijk de ideale compromiskandidaat, aanvaardbaar voor zowel het pro- als het anti-Brexit-kamp binnen de sterk verdeelde Conservatieve partij. Zo zijn er nog meer kansrijke kandidaten, zij het dat die geen van allen de statuur hebben van Johnson, Gove of May.

De voorzichtigheid waarmee Johnson na de Brexit-overwinning optrad, zal niet alleen zijn ingegeven door de strijd om het premierschap, maar ook door het feit dat het nu ineens menens is met de Brexit. Tot vier maanden geleden was hij er zelf nog tegen, een meerderheid in zijn eigen fractie is tegen (185 versus 138) en in het Lagerhuis als geheel is zelfs bijna drie kwart tegen (479 versus 158).

Daarnaast blijken veel kiezers zich niet neer te leggen bij de uitslag van het referendum. Miljoenen woedende mensen hebben dit weekeinde een petitie ondertekend waarin ze vragen om een nieuw referendum met strengere regels: de uitslag zou pas geldig moeten zijn als minimaal 75 procent van de kiezers komt opdagen en als het winnende kamp minimaal 60 procent van de stemmen haalt. Een nipte overwinning van 52 tegen 48 procent bij een opkomst van 72 procent, zoals op Brexit-dag, vinden ze een te magere basis om de toekomst van een land - en van een continent - overhoop te halen.

Tekst loopt door onder foto.

Minister van binnenlandse zaken Theresa May: een geduchte concurrent voor Johnson.Beeld Reuters

Groot-Brittannië verkeert kortom in verwarring over de vraag hoe het verder moet. En alle strijd vloeit samen in de Conservatieve partij, die een keuze moet maken voor een premier en een inhoudelijke lijn. De hoofdvraag luidt: Moet die Brexit er inderdaad komen? En zoja, wat wordt dan de inzet van Londen tijdens de jarenlange onderhandelingen in Brussel?

De Conservatieven probeerden de afgelopen dagen tijd te winnen door te roepen dat er geen haast is bij de Brexit. Maar daar denken de EU-leiders anders over. Die willen juist snel handelen en de onzekerheid wegnemen. Ze vinden het ongepast dat de Britten maanden de tijd willen nemen voor het kiezen van een nieuwe leider voordat ze met het continent om de tafel gaan. Zulk getraineer getuigt van weinig respect voor de EU, liet de Franse minister van buitenlandse zaken Jean-Marc Ayrault zich zaterdag ontvallen.

Onder hoge druk uit Europa en eigen land zijn de Conservatieven nu dus aan zet. Maar kun je zo'n belangrijke kwestie overlaten aan één partij? Moeten er geen algemene verkiezingen komen, zoals diverse parlementariërs bepleiten? Britse media meldden dit weekeinde dat ook Johnson daarop zou aansturen.

Nieuwe verkiezingen
Zodra hij premier is zou hij nieuwe verkiezingen willen uitschrijven, mogelijk om de Brexit op democratische wijze de nek om te draaien. Met die belofte zou hij nu voor zijn leiderschap aan het lobbyen zijn bij Conservatieve Lagerhuisleden.

Johnson ontkende het gerucht, maar niet heel krachtig. Dat maakt de twijfel over zijn ware intenties alleen maar groter. Al eerder verraste hij met zijn veel besproken draai naar steun voor het Brexit-kamp. En gezien de wilde politieke 'achtbaan' waar hij de Britten nu in meeneemt, was die draai voorlopig wellicht niet zijn laatste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden