Review

Protocol van een communistische afrekening

Der Fall Berija. Protokoll einer Abrechnung. Aufbau Taschenbuch Verlag, Berlijn; 364 blz. - 19,80 DM.

Hij werd verdacht van het plegen van misdadige, tegen staat en partij gerichte activiteiten. Op 2 juli kwam het Centraal Comite van de Communistische Partij der Sovjet-Unie bijeen om de zaak te bespreken. De zitting werd op 7 juli gesloten. Aan het eind van dat jaar veroordeelde een bijzondere rechtbank Beria ter dood en het vonnis werd onmiddellijk voltrokken.

Van deze zittingen van het Centraal Comite is onlangs een boek verschenen, waarin al het besprokene is opgenomen. Toen ik de Duitse uitgave zag liggen dacht ik: 'Moet dat allemaal letterlijk worden uitgegeven?', maar eenmaal met lezen begonnen kon ik niet meer ophouden - en dat terwijl er eindeloze herhalingen in staan.

De meeste vergaderingen werden voorgezeten door Nikita Chroetsjov. Direct op de eerste dag geeft hij het woord aan kameraad Malenkov, die de inleiding houdt. Hij bezingt eerst Stalin en heeft het over de hoop in het vijandige buitenland dat de Sovjet-Unie na zijn dood uiteen zou vallen. Maar de geslotenheid in de partij van Lenin en Stalin is groter dan ooit (wat de aanwezigen met stormachtige bijval onderstrepen). Het zou er slecht hebben uitgezien als Beria zijn kans gekregen zou hebben. En dan volgt een lijst met beschuldigingen tegen de gearresteerde. Hij isoleerde zich van de anderen, om alleen aan de macht te komen, hij werkte achter hun rug om, zijn voorstellen liet hij doorgaan voor besluiten van het Centraal Comite. En, heel curieus, Beria stond op het standpunt dat de problemen die zich in de DDR voordeden (op 17 juni was daar een opstand geweest) opgelost konden worden door in de DDR af te zien van de opbouw van het socialisme. Daarmee heeft hij zich, aldus Malenkov, ontpopt als een 'burgerlijke renegaat'.

Na Malenkov komen vele anderen aan het woord en het is fascinerend te volgen hoe dat gaat. De tweede spreker noemt uitvoerig de eerste, de derde gaat uitvoerig in op wat de eerste en de tweede gezegd hebben, enz. enz. Daarbij zijn de bewoordingen bijna steeds hetzelfde. Alleen in het typeren van de ontmaskerde is een stijging te zien. Hij is niet slechts een burgerlijke renegaat, maar ook een schurk, een bandiet, de 'misgeboorte van de misgeboorten', een luis - en nog veel meer.

Zijn hele leven in de partij wordt onder de loep genomen. Zo vindt een van de sprekers aanwijzingen dat Beria reeds in 1920 een agent van het internationale imperialisme was. Enkele leden die hem lang gekend hebben, zitten met de vraag waarom zij zo laat hebben erkend met een schurk te maken te hebben gehad. Het antwoord ligt in de sfeer van de zelfbeschuldigingen: te groot vertrouwen gehad of de communistische waakzaamheid niet in acht genomen. En natuurlijk was Beria zo geslepen dat het moeilijk was erachter te komen dat hij niet deugde.

Bij elke fel uitgesproken kwalificatie wordt geroepen: 'Heel juist' of er wordt geklapt. In het boek staan geen foto's, maar bij het lezen is, als het ware, te zien hoe de leden van het Centraal Comite erbij zitten. Gespannen kijken ze naar de spreker en om zich heen, om precies op het juiste ogenblik wat te roepen of te gaan klappen. Elk afwijkend gedrag ter plaatse kan hen alsnog in verbinding met Beria brengen. Aan het eind van de zitting zegt Malenkov: “Wij zijn allemaal opvolger van Stalin, een enkele opvolger van kameraad Stalin is er niet”.

Tussen de regels is de strijd om de macht merkbaar, maar naar buiten demonstreren de aanwezigen een collectieve stemming: wij zijn erin geslaagd deze boef te ontmaskeren. Na de bijeenkomst begint Chroetsjov de macht naar zich toe te trekken en het duurt niet lang of Malenkov valt in ongenade (zonder zijn leven erbij in te schieten).

Het boek verschaft een diep inzicht in het functioneren van het Centraal Comite van de CPSU (en zo zal het ook in de CPN gegaan zijn), een griezelige wereld, waar het onderkruipen en het door het stof gaan voor een eigen mening doorgaan. Als het over inhoudelijke onderwerpen gaat, bij voorbeeld over de landbouw (waar Beria uiteraard niets van afwist) blijkt ook hoe deze communisten zich voorstelden de samenleving in te richten, en wel door er wereldvreemde doctrines op los te laten. Alles wat daar bepleit wordt, bij voorbeeld over de nationaliteitenpolitiek in de Sovjet-Unie, heeft veertig jaar later tot de ondergang van het wereldrijk bijgedragen.

Aan het eind van dit leerzame boek zijn korte biografieen opgenomen van alle sprekers tijdens deze plenaire zittingen van het Centraal Comite.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden