Protestpartijen in Tsjechië bezorgen Brussel nachtmerries

Andrej Babis, leider van de populaire protestpartij Ano. Beeld REUTERS

Tsjechië gaat vandaag en morgen naar de stembus. De onvrede over de EU groeit. Eurosceptische partijen zetten de toon.

"De hele politiek is nationalistischer geworden", verzucht Jiri Dienstbier onder de historische gewelven van het Senaatsgebouw. "Dit had ik me twee, drie jaar geleden niet kunnen voorstellen." Senator Dienstbier is vicevoorzitter van de sociaal-democratische CSSD, die sinds januari 2014 regeert en nu nog de grootste partij van Tsjechië is. "Toen we begonnen te regeren wilden we een pro-Europese politiek voeren", zegt hij, "maar de discussie over de immigratie heeft alles veranderd."

Tsjechië verzette zich tegen de komst van vluchtelingen, schouder aan schouder met Slowakije, Polen en Hongarije. Deze Visegrad-groep wordt door de nationalistische regeringen in Warschau en Boedapest steeds meer gebruikt als blok tegen Brusselse bemoeienis.

Euroscepsis

Om het evenwicht te bewaren koesterde de regering van de sociaal-democratische premier Bohuslav Sobotka de band met het grote buurland Duitsland, waar Tsjechië economisch mee is verknoopt. Maar binnen de sociaal-democratische partij groeide het eurosceptische-sentiment ten koste van mensen als Dienstbier. Hij was minister voor mensenrechten en anti-discriminatie, maar vorig jaar werd hij - in zijn eigen woorden - 'uit de regering gegooid' door de nationaal-populistische fractie binnen zijn partij.

"We zouden de euro moeten invoeren", zegt hij stellig. De Tsjechische economie floreert en voldoet probleemloos aan alle criteria, maar premier Sobotka draait volgens hem als een kat om de hete brij. "Mensen begrijpen niet meer waar we voor staan." De socialisten hopen nog op 14 procent van de stemmen. "We moeten de oppositie in. Zo niet, dan kan dit de laatste keer worden dat we in het parlement zitten."

Halfslachtige koers

Bij de andere traditionele volkspartij, de conservatieve ODS, is de stemming niet veel beter. "De partijleider is vaag over de euro. Nu nog niet invoeren, maar misschien ooit wel", zegt Ivo Strejcek in de bibliotheek van het Vaclav Klaus-instituut. Oud-president Klaus is op reis en dus doet zijn rechterhand het woord.

Strejcek vertegenwoordigt de meest eurosceptische fractie binnen de conservatieve partij: weg met de euro, weg met Schengen en vooral geen immigratie uit moslimlanden. "Ik ben geen Wilders-fan, maar in veel opzichten heeft Wilders gelijk", zegt hij. Met de huidige, 'halfslachtige' koers komen de conservatieven volgens hem niet verder dan 12 procent.

Met andere woorden: de sociaal-democraten en conservatieven die sinds de val van het communisme de politiek beheersten, mogen blij zijn als ze samen nog een kwart van de stemmen krijgen. De winnaars zijn protestpartijen. Zoals Ano (Actie van ontevreden burgers), het vehikel van miljardair Andrej Babis. Ano is nu nog de kleinere coalitiepartner, maar dat gaat dit weekend veranderen.

ANO-leider Andrej Babis op campagne in Praag. Beeld REUTERS

Protestpartij

In het stadje Pardubice is net een verkiezingsbijeenkomst van Babis afgelopen. Er staat een lange rij voor een handtekening en een selfie met de zakenman die belooft de corruptie aan te pakken en niet te buigen voor Brussel. Veel grijs haar. "Hoe kan het dat zoveel mensen met pensioentjes gaan stemmen op die miljardair?", vraagt Karel Vasicek, zelf ook gepensioneerd. "Hij is het meest corrupt van allemaal."

De Tsjechische justitie en de Europese anti-fraude eenheid OLAF onderzoeken aantijgingen van fraude tegen Babis. Maar voor Babis en zijn aanhang bewijst dat alleen hoe bang 'de elite' is. Volgens de peilingen krijgt hij twintig à dertig procent van de stemmen.

Ano is niet de enige protestpartij die hoge ogen gooit. De communisten - de enigen in heel Oost-Europa die het marxisme-leninisme nooit hebben afgezworen - kunnen als vanouds rekenen op ruim tien procent. Dan is er nog Tonio Okamura, de Tsjechisch-Japanse zakenman die tekeergaat tegen de islam en uit de EU wil stappen. Hij steeg onlangs in de peilingen tot bijna tien procent.

Een coalitie van dit drietal zou een nachtmerrie zijn voor Brussel. Voor Babis is het een prachtig dreigement om de traditionele partijen te bewegen tot een coalitie. Strejcek schudt zijn hoofd als samenwerking van zijn partij, de conservatieven, met Babis ter sprake komt. "Onwaarschijnlijk." De conservatieven blijven volgens hem in de oppositie, maar de sociaal-democraten gaan door de knieën.

Een doorstart van de huidige coalitie dus, met een pragmatisch-sceptische houding jegens Europa? Het is koffiedik kijken. Een derde van de kiezers zweeft. Vijf van de tien relevante partijen schommelen rond de kiesdrempel. En het zou niet voor het eerst zijn als Tsjechische politici elkaar tijdens de campagne voor rotte vis uitmaken, om vervolgens samen te gaan regeren.

Twee dagen stemmen

In Tsjechië en Slowakije duren de verkiezingen twee dagen: vrijdag en zaterdag. In beide landen, die tot 1993 één staat vormden, verhuizen mensen in het weekend naar hun 'chata' - vakantiehuis - op het platteland.

Als de stemlokalen zoals in veel andere landen alleen in het weekend open waren, zouden de kiezers moeten kiezen: óf stemmen, óf naar de 'chata'. En dus begint het stemmen op vrijdag, voordat de Tsjech in zijn auto stapt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden