Protestantse kerk lijkt na vijf eeuwen klaar voor bisschoppen

September 2014: dominees van de Protestantse Kerk in Nederland kwamen ter gelegenheid van 'predikantendag' samen op de Dam. Beeld anp

Arjan Plaisier gebruikt de term behoedzaam. Hij spreekt van een 'pastor pastorum'. Maar in de wandelgangen weet iedereen wat de secretaris van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) daarmee bedoelt: een bisschop. Die gaat er hoogstwaarschijnlijk - vijfhonderd jaar na het begin van de Reformatie - alsnog komen.

De Protestantse Kerk in Nederland staat vanwege de ontkerkelijking aan de vooravond van grote veranderingen, kondigde scriba (secretaris) Plaisier vorige week aan in Trouw. De PKN zal noodgedwongen ophouden een volkskerk te zijn en moet minder vasthouden aan haar huidige hiërarchie en structuren.

Wat er precies moet veranderen, dat laten Plaisier en het kerkbestuur in een vorige week gepresenteerd rapport nog even over aan de verbeelding. Eén plan hebben ze wel al uit de doeken gedaan: er moeten figuren worden aangesteld met een 'herderlijke opdracht'. "Hij of zij is pastor pastorum", schrijft de kerk in het rapport. "Belangrijke aandachtspunten zijn de opbouw van het kerkelijk leven en de missionaire presentie van de kerk in de regio."

Of die figuren er ook komen, is aan de landelijke vergadering van de kerk, de synode. Die vergadert er volgende maand over. Prominente kerkleden voelen in ieder geval wel wat voor een 'pastor pastorum' - 'een soort bisschop', zoals Plaisier het in Trouw noemde.

PKN-scriba Arjan Plaisier. Beeld anp

"Er is in de kerk behoefte aan mensen die met gezag, samenbindend en vol levenswijsheid een centrale plek innemen", zegt Piet Vergunst van de Gereformeerde Bond woensdag in het Nederlands Dagblad. De Bond is de behoudende tak van het kerkverband.

René van der Rijst van de progressieve predikantenvereniging Op Goed Gerucht verwacht dat de aanstelling van een bisschop de kerk kan helpen om professioneler te opereren. De kerk heeft iemand nodig die ingrijpt als het op lokaal niveau misgaat, vindt ook Hans Maat van het Evangelisch Werkverband. Maar, zo voegt hij daaraan toe, 'de bisschop moet wel een geestelijke zijn, geen manager'.

Lokale kerken blijven de baas
Laat dat nu net het plan zijn. De 'bisschop' waarover het kerkbestuur spreekt, moet vooral een herder worden, die geestelijke ondersteuning biedt. Besturen gaat hij niet doen. In de PKN en de kerkverbanden waaruit ze tien jaar geleden is ontstaan, ligt het primaat bij de lokale gemeenten. Zij varen bestuurlijk, financieel en theologisch hun eigen koers. Dat moet zo blijven.

De 'bisschop' moet er vooral zijn om kerkgemeenten geestelijk te begeleiden en te bemiddelen als er lokaal problemen zijn. Heel anders dus dan de rooms-katholieke bisschoppen. Die maken hun eigen beleid, beslissen over concrete zaken als parochiefusies en kerksluiting en kunnen kerkpersoneel berispen als het uit de bocht vliegt.

Nieuw is het idee van een protestantse bisschop niet. In tegendeel: de meeste christelijke kerken, van de lutherse tot de anglicaanse, hebben al eeuwenlang bisschoppen. In Nederland is het idee echter altijd omstreden geweest. Te rooms, vonden 's lands protestanten.

Tegenstanders wijzen meesmuilend naar de predikant Loos, een van de bekendste Nederlandse voorstanders van protestantse bisschoppen. Hij verlangde in de jaren '50 zo hevig naar bisschoppen dat hij zich bekeerde tot het katholicisme.

'Reformatoren hadden niets tegen bisschoppen'
Toch is er met de bisschop theologisch niets mis, zei promovendus Hans Kronenburg in 2003 in Trouw. Hij pleitte er in zijn proefschrift voor om in de protestantse kerken één bisschop aan te stellen.

Dat de Nederlandse protestanten dat tijdens de Reformatie niet deden, kwam volgens hem niet door theologie. De kerkhervormers van de zestiende eeuw stelden zich vooral te weer tegen het machtsmisbruik van de toenmalige bisschoppen, meende Kronenburg. Niet tegen het ambt als zodanig.

Kronenburg hoopte op de aanstelling van één bisschop. Een pastor, 'een verbindende figuur' en 'gezicht van de kerk'. Als voorbeeld noemde hij Desmond Tutu. Die is wereldberoemd en hét gezicht van de (progressieve tak van de) anglicaanse kerk. Tutu's faam illustreert overigens goed welk verschil een charismatische bisschop kan maken. Want hoeveel mensen weten hoe het eigenlijke geestelijke hoofd van die kerk heet? Dat zijn naam Justin Welby is?

De wens van Kronenburg wordt nu dus deels vervuld. Maar of de 'PKN-bisschoppen' net zulke bekende namen worden als Tutu, aartsbisschop Eijk (Utrecht) en bisschop De Korte (Groningen-Leeuwarden) is nog sterk de vraag. Omdat ze niet gaan besturen, zullen ze vooral van belang zijn binnen de kerkmuren. De PKN-equivalent van Desmond Tutu laat dus nog even op zich wachten.

Desmond Tutu: het levende bewijs dat bisschoppen hun kerk een gezicht kunnen geven. Beeld afp
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden