Protestantisme heeft wereldwijd toekomst

Er is geen reden tot pessimisme over de toekomst van het protestantisme. Gevestigde kerken hebben het moeilijk, maar pinkstergroepen groeien. En Azië grijpt naar onze theologen.

De Britse theoloog Alister McGrath voorspelt dat het protestantisme 'als aparte stroming in het christendom (zal) verdwijnt(en)', uitgerekend in het jaar waarin de Protestantse Kerk in Nederland met die naam wordt gedoopt. Begint de PKN onder zo'n slecht gesternte?

Op het internationale jubileumcongres van de Theologische Universiteit Kampen hielden protestanten uit alle werelddelen onlangs hun traditie tegen het licht. Wat moet er beslist mee de 21ste eeuw in, wat verdient revisie?

Het congresthema zelf, Reshaping Protestantism in a Global Context, is al typisch protestants. Toen de protestanten in de 16de eeuw met Rome braken gold dat de kerk zichzelf voortdurend moet hervormen om trouw te blijven aan de kern van het evangelie. Merkwaardig is het hoe protestanten ook nu bereid zijn afstand te nemen van hun verleden, als ze denken dat het hun overtuiging in de weg zit.

Protestanten hebben een tamelijk losse verhouding tot hun traditie. Zelfs Luther en Calvijn zijn niet heilig, zolang dat waar ze voor stonden maar wordt nagestreefd: de vrijheid van gelovigen om recht voor God te staan.

Het protestantisme is aantrekkelijk in zijn eenvoud. Protestanten zijn een soort kale katholieken, zo weinig sacramenten hielden ze over. De slagzinnen 'de schrift alleen', 'door het geloof alleen', 'door genade alleen' vormen een staaltje van vroege marketingtechniek. Zo eenvoudig zijn protestanten vandaag nog. C.S. Song (Taiwan), voorzitter van de World Alliance of Reformed Churches, kwam met de boodschap 'Terug naar Jezus' naar Kampen. Ook die past op een duimnagel. Geloven is Jezus volgen. Bij voorkeur in de stijl van een Beyers Naudé: recht toe-recht aan, met ruggengraat.

Die eenvoud maakt het protestantisme ook beweeglijk. Het is van oorsprong Europees maar kan toch heel lenig worden geëxporteerd. Als cultuurbeweging legde het mede de grondslag voor het moderne Europa. Het heeft ons leren lezen (Luthers bijbelvertaling), ons democratische gevoel ontwikkeld (het priesterschap aller gelovigen), ons respect gekweekt voor individuele gewetensvrijheid, ons ijverig en efficiënt gemaakt (de these van Max Weber). Het heeft mede de ziel van de Europese Unie gevormd, waar Balkenende zo naar op zoek is.

En toch verovert het protestantisme nu zomaar de Aziatische ziel van massa's Koreanen. Theologen uit dat land willen ook niets liever dan op Bavinck en Ridderbos promoveren. Het protestantisme is nog steeds de ideale religie in een kapitalistische cultuur die appelleert aan persoonlijke verantwoordelijkheid. Individuele roeping en levensheiliging -die woorden doen het in de Aziatische tijgerlanden goed. En zij begrijpen daar werkelijk niet waarom Nederlandse kerken leeglopen.

Iets wat ook beslist mee moet, de 21ste eeuw in: een visie op de 'neutrale' overheid, maar dan zoals Frankrijk dat doet: een seculiere, niet-religieuze staat, die religie tot privé-zaak verklaart en in de publieke ruimte geen hoofddoekjes, kruisen en keppeltjes wil zien. Neutraal, in de protestantse zin van het woord, is een overheid die elke religie evenredig de ruimte geeft, en geen enkele levensbeschouwing ten koste van een andere voortrekt. De kerk een toren? Dan de moskee ook.

Ook het pluralisme moeten we erin houden. Het protestantisme heeft nooit een Rome gehad, niet in Wittenberg, niet in Genève. Van meet af aan was het een pluriforme beweging met verschillende centra en voortrekkers. Dat maakt het soms moeilijk om elkaar onderling nog als familie te (h)erkennen. De poging om de essentie van het protestantisme te benoemen, is bij voorbaat gedoemd te mislukken, ook al zit je er met zoiets als 'de rechtvaardiging door het geloof' misschien dichtbij.

Toch is er in die familie van christenen iets wat een band schept: niet de kerk, niet de religiositeit, niet het ritueel, maar de Bijbel die met anderen gelezen, gezongen, gebeden en geleefd wordt. Maar dat is eerder een praktijk dan een idee.

De gevestigde kerken hebben het misschien moeilijk, maar pinkstergroepen groeien wereldwijd explosief, vooral onder de armen. De blanke middenklasse protestant voelt zich ongemakkelijk bij de Geest die elders over mensen vaardig wordt. Een andere Engelse theoloog zei: ,,De protestanten wilden graag weer een revival; hij kwam ook, maar zij merkten het niet omdat hij zwart was.'' Een Nieuwe Reformatie, een ander soort protestantisme? We moeten de aansluiting niet missen en werken aan een inspirerende theologie van de Heilige Geest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden