Protest kerken tegen oorlog Bosnie te zwak

De auteur is gereformeerd predikant voor de ontmoeting met moslims. Hij schreef deze bijdrage op persoonlijke titel.

JAN SLOMP

Men kan hem er niet van verdenken dat hij selectief verontwaardigd is. Hij protesteert al jaren tegen de schendingen van mensenrechten in de Soedan, tegen de steun die Amerika via Pakistan uitgerekend aan de fundamentalisten onder de Afghaanse verzetsstrijders deed toekomen, enzovoorts. Duran verbaast er zich alleen over dat de protesten in de moslimwereld tegen wat de Bosnische moslims wordt aangedaan niet luider klinken. Hij weet natuurlijk wel, dat ook zij intussen geen schone handen meer hebben. Maar de Bosnische moslims hebben nooit voor een 'schone' moslimstaat gevochten. Ze vormen slechts 43 procent van de inwoners van BosnieHercegowina. Ze wilden een pluriforme staat.

Volgens Duran verwacht men blijkbaar nog steeds iets van de Verenigde Naties. Wie de moslim-pers leest merkt dat hij niet de enige is. Daarin wordt steeds een vergelijking met de oorlog om Koeweit gemaakt, waarbij Saddam Hoessein tot de orde werd geroepen. Daar immers ging het om olie. Nu gaat het om een moslim-minderheid, die blijkbaar niet belangrijk wordt gevonden.

Maar het gaat om een minderheid, die vanaf de tijd dat de Ottomaanse Turken tijdens het verdrag van Berlijn in 1878 Bosnie-Hercegowina moesten afstaan aan de Oostenrijkse-Hongaarse dubbelmonarchie, het doelwit is geweest van systematische onderdrukking.

Na vergeefs verzet in 1878 van de Bosnische moslims tegen Oostenrijk, trokken tot 1912 ruim 300.000 moslims naar Turkije. Na de Eerste Wereldoorlog die in dit gebied begon! - trokken nog eens 100.000 moslims weg. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vielen volgens conservatieve schattingen 115.00 moslims onder het geweld van Servische partizanen; volgens de moslims zelf ging het om 900.000 slachtoffers. Onder de Duitse bezetting waren de moslims verdeeld. Sommigen sloten zich bij Tito aan, anderen gingen uit reactie tegen de Servische terreur juist in Duitse krijgsdienst.

Deze historische gegevens haal ik niet uit een moslim-geschiedenisboek, maar uit een studie van de onpartijdige Hamburgse geleerde Berthold Spuler uit 1986, dus van voor het conflict.

Ik herinner me een gesprek met een hoge communistische Servische functionaris in Zagreb in 1981 tijdens een vergadering van de 'Islam in Europa'-commissie van de K.E.K. (= Conferentie van Europese kerken). We moesten hem ontvangen en aanhoren. Volgens deze man waren het met name de moslims en de rooms-katholieken die de regeringsplannen dwarsboomden.

Moslims zijn de laatste honderd jaar in dit gebied de grootste verliezers geweest. Ook in de nog steeds voortwoedende burgeroorlog is dat het geval. Zij zijn die niet begonnen, ook al denken vele mensen bij het begrip Islam meteen aan agressie. Uit wat er in Bosnie gebeurt blijkt dat dit beeld niet klopt.

Ondanks het feit dat ze voortdurend werden onderdrukt, dat, vonden de moslims steeds weer de kracht hun gemeenchap opnieuw op te bouwen. Sedert 1977 had Sarajewo de enige moslim theologische faculteit in Europa. Moslims waren daar terecht trots op.

Tijdens een internationale vredesconferentie begin april in Wenen, belegd door het ministerie van buitenlandse zaken in Oostenrijk, hoorde ik de moslim geleerde dr. Smail Balic uitroepen: "De Serviers hebben in vijf maanden meer kapot gemaakt aan mensen, gebouwen en cultuurgoederen dan de Turken in vijf eeuwen in hetzelfde gebied." Met andere woorden, wat de Turken deden was niet fraai (dat schrijft Balic ook), wat de communisten deden, bekritiseert hij eveneens, maar wat nu gebeurt slaat volgens hem alles.

Dr. Balic is Oostenrijks staatsburger, maar afkomstig uit Bosnie. Hij is internationaal bekend als een gezaghebbend auteur over de islam in Oost-Europa. Eind 1992 verscheen van zijn hand het standaardwerk Das unbekannte Bosnien.

Een andere Bosnier die in Wenen aanwezig was, de imam van de grote moskee in Zagreb, gepromoveerd in Chicago, vroeg mij op de man af: "Moet ik mijn Servische vijanden liefhebben?" Ik antwoordde wat verbouwereerd maar niettemin ernstig: "Ik hoop en bid dat God u voor bitterheid en haat bewaart." Hij herhaalde zijn vraag plenair, waarop een pijnlijke stilte volgde. Natuurlijk staan zulke emotionele uitspraken niet in de slotverklaring. "Mooie woorden" , zou de reactie van dr. Khalid Duran zijn, "maar het moorden gaat door."

Het in Londen verschijnende moslim-blad Impact is nog feller. Er zijn intussen 134.000 doden en twee miljoen vluchtelingen. Het is al zover gekomen, volgens Milos Vasic van het oppositieblad Vreme in Belgrado (geciteerd in Time van 26 april,) dat de blauwhelmen in Srebrenica een handje helpen met de etnische zuiveringen. Zij halen de moslims uit de stad en dat was precies de bedoeling. Welke stad is nu aan de beurt?

Voor mij, die beroepshalve de moslim-pers volg, is in ieder geval wel duidelijk dat deze oorlog onnoemelijke schade toebrengt aan de relaties tussen christenen en moslims elders in de wereld. Tien jaar geleden schreef dr. Balic naar aanleiding van de gebeurtenissen in Iran: "Khomeiny schaadt de islam meer dan alle zendelingen bij elkaars!" Nu kun je het omgekeerde zeggen: Het orthodoxe nationalistische Servie, (de goeden niet te na gesproken; er zijn bisschoppen die protesteren!) schaadt het christendom meer dan alle onverdraagzame moslim-fundamentalisten bij elkaar.

Toen ik begin deze week tijdens het orthodoxe pasen op de tv Karadzic dit feest zag vieren in de kerk en hem daarna in een interview anti-Turkse uitspraken hoorde doen, besefte ik weer hoe religie politiek wordt misbruikt.

Vanuit de kerken wordt te weinig en te zwak geprotesteerd tegen wat er in het voormalige Joegoslavie gebeurt. Ik weet natuurlijk wel dat de Wereldraad van Kerken en de Conferentie van Europese Kerken allerlei verklaringen hebben afgegeven. Ik heb zelf aan verklaringen van de K.E.K. meegewerkt. De laatste werd met Servisch orthodoxe instemming aangenomen op 17 maart door het Centrale Comite van de K.E.K. in Iserlohn. Er zijn delegaties heen en weer gereisd. Katholieke, orthodoxe en moslimleiders hebben het geweld en de misdaden aan beide kanten veroordeeld. Tijdens de tiende assemblee van de K.E.K. in september 1992 in Praag, verklaarde een Servische bisschop zich tegen de etnische zuiveringen. Maar de agressie van eigen land afwijzen was er niet bij. Sommige gedelegeerden hadden verder willen gaan, maar dat zou zijn neergekomen op het uitstoten van de Servische kerk, de laatste orthodoxe kerk die lid werd van de K.E.K.

Dr. Balic schreef zes jaar geleden al dat het te betreuren was dat maar een ideologie in staat bleek de etnische en nationale tegenstellingen in Joegoslavie te overbruggen: het communisme. De kerken hadden zich volgens hem te zeer met een bepaalde etnische groepering geidentificeerd. Dat bleek ook het geval te zijn toen de etnische Turken in 1984 en 1985 in Bulgarije gedwongen werden echte Bulgaarse namen aan te nemen. Men sprak in het buitenland van culturele genocide.

Toen ik in april 1985 in Sofia orthodoxe leiders vroeg waarom men het niet opnam voor de moslims kreeg ik ten antwoord: "Dat kunnen we niet, want we hebben zo lang onder de Turken geleden" . Maar dat was wel meer dan honderd jaar geleden! Toen ik hetzelfde vroeg aan Griekse theologen met het oog op het Joegoslavisch conflict kreeg ik iets soortgelijs te horen: "Ben je vergeten wat de Grieken en Armeniers is aangedaan in Turkije en vandaag nog wordt aangedaan op Cyprus?" "De Turken hebben de etnische zuiveringen uitgevonden" .

Ik heb natuurlijk makkelijk praten. Nederland is nooit het slachtoffer geweest van bezetting door een moslimmacht. Integendeel, Nederland heeft eeuwenlang over moslims in 'ons Indie' geheerst. Maar, zo vraag ik af, moeten we ons als christenen in ons handelen en spreken echt laten beheersen door traumatische ervaringen uit het verleden? Op deze manier wordt het kerkelijk spreken lam gelegd.

Hoewel zelf protestant ben ik van mening dat het Tweede Vaticaans concilie in oktober 1965 de enig begaanbare weg heeft gewezen met de volgende uitspraak: "Waar in de loop der eeuwen tussen christenen en moslims niet weinig onenigheid en vijandschap is ontstaan, spoort de Heilige Kerkvergadering allen aan om, het verleden vergetend, zich ernstig toe te leggen op wederzijds begrip en in het belang van alle mensen de sociale rechtvaardigheid, de zedelijke goederen als ook vrede en vrijheid gezamenlijk te verdedigen en te bevorderen."

Deze uitspraak mag wat mij betreft in een gouden lijstje worden gezet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden