Propaganda in oorlogstijd

AMSTERDAM - Rotterdam smeulde bij wijze van spreken nog na van het bombardement van mei 1940, toen de Duitse bezetter met een affiche kwam. 'Engelsche vliegers kennen geen genade...'. Uit woede werden ze overal van de muur gescheurd.

Het was een van de eerste pogingen van de nazi's om de stemming in Nederland te beïnvloeden, vertelt René Kok van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Niod). Met zijn collega Erik Somers deed hij onderzoek naar affiches uit de Tweede Wereldoorlog. Kok: ,,Er was niks over bekend, dus alles wat je als historicus vindt, is voor jou. Zo ontdekten we dat de beïnvloedingspogingen pas in 1941 goed op gang kwamen. Nazi-Duitsland had eigenlijk niks voorbereid. Ze gingen bezetten, maar wat en hoe het verder moest, werd ter plaatse uitgevonden. In Frankrijk bijvoorbeeld werd al snel een propagandaclub opgezet.'' Volgens Kok kwam dat mede doordat Hitler mensen graag tegen elkaar uitspeelde; zo zou de beste komen bovendrijven. ,,In Nederland ging het tussen Goebbels en Seyss-Inquart. De laatste wilde de handen vrij houden en heeft Goebbels inderdaad aardig buiten de deur weten te houden. Goebbels gaf richtlijnen voor de propaganda hier maar heeft nooit een eigen filiaaltje gehad, wat hij wel had gewild.''

Pas vanaf begin 1941 krijgt de bezetter echt grip op de propaganda. De nazi's huren reclamebureau's, zoals Studio Arend Meijer in Den Haag en Mes & Bronkhorst in Haarlem. Bekende ontwerpers werken vaak onder schuilnaam of anoniem voor de bezetter. De na de oorlog ook populaire tekenaar Hans Borrebach, blijkt verantwoordelijk voor de gruwelijke aankondiging van de propagandafilm 'De eeuwige jood'. Kok en Somers ontdekten ook minder bekende affiches van hem uit de oorlogstijd, zoals 'Zeep voor been', waarop een roze kind in een wastobbe reclame maakt voor de actie om soepbeentjes in te leveren. In ruil daarvoor is zeep verkrijgbaar.

Over het affiche voor 'De eeuwige jood' waren de nazi-propagandisten overigens weinig tevreden. Uit een enquête in opdracht van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten (DVK) bleek dat het beeld 'in het algemeen, zelfs onder vele NSB-ers' te 'irriterend' werkte. ,,Het biljet dat ten doel had het bezoek aan de film te stimuleren, heeft zijn doel voorbijgeschoten.''

Volgens de leden van de Propagandaraad binnen het DVK waren maar weinig Nederlandse ontwerpers geschikt om goede propaganda-affiches te maken. Ontwerpers die wilden meewerken en ,,tevens volkomen nationaal-socialistisch voelen (...) zijn zeer sporadisch te vinden'', klaagde de leider van het Bureau Schriftelijke Propaganda.

Een andere bekende ontwerper die meewerkte, was M.A. Koekkoek. Zijn schoolplaten met de natuur als thema ('Roofdieren in den winter', 'Knaagdieren', 'Herkauwers') hingen tot in de jaren vijftig in de Nederlandse klaslokalen. In de oorlog tekende hij onder eigen naam ook het affiche 'Weest dapper, wordt stormer'. De nazi-affiches richtten zich na 1943 meer op de jeugd, in de hoop op meer succes.

Naast de propaganda verzamelde het Niod ook affiches met tips voor het dagelijks (oorlogs-)leven, aanwijzingen van burgemeesters en oproepen tot verzet. Kok en Somers beschrijven de pas ontdekte geschiedenis van de oorlogsaffiches in hun boek 'V=Victorie, Oorlogsaffiches 1940-1945' dat vandaag uitkomt. De ruim 5000 affiches uit de oorlog zijn vanaf vandaag te zien op internet: www.geheugenvannederland.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden