Prometheus inspireert schrijvers al 25 eeuwen

Sandra Kooke

De individualist, de rebel, de revolutionair, die in opstand kwam tegen de oppergod en het vuur uit de hemel stal om het aan de mensen te geven. Hij is het symbool van individualisme, van verzet, van vooruitgang, creativiteit en techniek.

In de Griekse mythologie was de titaan Prometheus de voorvechter van de rechten van de mensen tegenover de goden. Zijn naam betekent ’de vooruitdenkende’ en dat onderscheidt hem van zijn broer Epimetheus, ’de achteruitdenkende’. De laatste verdeelde alle eigenschappen over mensen en dieren. Toen de mensen aan de beurt waren, had hij alle goede eigenschappen als snelheid, kracht en schoonheid al verdeeld. Voor de mensen stal Prometheus toen de gave van het vuur uit de hemel. Het vuur werd het begin van de menselijke beschaving en ontwikkeling. Zeus strafte hem daarvoor. Prometheus werd vastgebonden aan een rots in de Kaukasus en elke twee dagen kwam een adelaar een stuk van zijn lever uitpikken dat daarna weer aangroeide. Uiteindelijk doodde Herakles de adelaar.

Door de eeuwen heen heeft de figuur Prometheus schrijvers en denkers beziggehouden. Telkens vond men bij de actualiteit passende interpretaties van de mythe. Om te beginnen de Griekse tragedieschrijver Aeschylos, die een trilogie schreef waarvan alleen het eerste deel ’Prometheus geboeid’ bewaard is gebleven. Met name in de achttiende en negentiende eeuw groeide onder invloed van de Verlichting en de strijd tegen het absolutisme de fascinatie voor de god die de mens de vooruitgang had gebracht en daarom het symbool werd voor de creativiteit van kunstenaars, voor de vrijheid en de revolutie. De componist Ludwig van Beethoven, fervent tegenstander van tirannie, schreef het ballet Die Geschöpfe des Prometheus. Johann Wolfgang Goethe, die onder zijn vrienden Prometheus als bijnaam had, schreef het gedicht ’Prometheus’, waarin Prometheus Zeus aanklaagt en eist dat de mens vrij en onafhankelijk mag leven.

De volgende generatie Romantische dichters maakte van Prometheus nog meer een revolutionair tegen het gezag, zelfs een verlosser van de mens. De dichter Percy Shelley laat Prometheus eeuwig lijden uit liefde voor de mens. Moed, wijsheid en liefde zijn zijn belangrijkste eigenschappen.

Zijn vrouw Mary Shelley behandelde een ander aspect van Prometheus: het symbool van de technische vooruitgang. Met het boek ’Frankenstein’ is ze de uitvinder van de sciencefiction. Zij laat niet alleen de voordelen van de vooruitgang en de techniek zien, maar ook de angst voor het onbekende. Frankenstein wil als een moderne Prometheus de mensheid de beschikking geven over leven en dood. Het door Frankenstein geschapen wezen blijkt echter een monster en die achtervolgt zijn schepper tot de dood. Het monster is een bron van fantasie geweest voor talloze films, waarin kunstmatig leven en klonen veelvuldig voorkomen en meestal als gevaarlijke uitwassen worden neergezet.

In de twintigste eeuw leeft Prometheus voort. De revolutionaire, visionaire componist Alexander Skriabin schreef een werk ’Prometheus’, de feministische schrijfster Carry van Bruggen ook en thematisch kwam Prometheus voor bij talloze schrijvers zoals Harry Mulisch, Peter Verhelst, Albert Camus en Stefan Brijs.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden