Review

Project Zoon

Als het boek niet zo goed geschreven was, zou je het meteen naast je neer leggen: een vader die zijn opstandige puberzoon laat platspuiten en afvoeren naar een inrichting, dat gelooft toch niemand?

Na lezing van het eerste hoofdstuk van 'Dossier Simon N.' van Cyrille Offermans, waarin dit beschreven wordt vanuit de optiek van de beste vriend van deze jongen, Freek, vraag je je af wat hier in vredesnaam aan de hand is. En gretig lees je door, op zoek naar het antwoord op dit raadsel. Slim, die opbouw van het verhaal: de lezer met een schokkende gebeurtenis nieuwsgierig maken en daarna stukje bij beetje het verhaal ontvouwen over hoe het zover heeft kunnen komen. In 'Vallen' (1994) hanteerde Anne Provoost deze werkwijze om de lezer op scherp te zetten ook.

Raadselachtig is Simon Noordanus zeker. Freek komt bij hem in de klas, 3 VWO, en de zittenblijver Simon valt meteen op: ad rem, verbaal begaafd, onverschrokken, cool, geen leraar kan tegen hem op, een ongenaakbare sportheld op wie meisjes vallen, maar volstrekt eenzelvig en onberekenbaar, hij komt alleen op school als het hem uitkomt, en bij scheikunde is hij per definitie afwezig. Freek is gebiologeerd door deze jongen, maar zijn eerste toenaderingspogingen worden genadeloos afgestraft: 'Waarom loop je me verdomme de hele tijd na? Ik ben geen wijf!' Een tijdje later komt Simon zelf naar Freek toe, nodigt hem uit op zijn kamer. Simon laat hem tekeningen zien: het zijn de neusgaten van zijn vader, vanuit allerlei standpunten. Simons vader, directeur van een chemische fabriek - 'een chemische beerput' volgens Simon - haat alles wat niet symmetrisch is, maar zijn eigen neus is a-symmetrisch. De man is fanatiek autoritair en onderdrukkend, en roept daarmee bij Simon even fanatiek verzet op: hij doet alles om niet op hem te lijken. Zijn vader is een papzak, dus híj traint zich kapot voor een atletisch lijf. Zijn vader rookt stinkende sigaren, dus híj is allergisch voor sigarenrook. Zijn vader laat Simons gangen nagaan, en heeft daartoe zelfs een oerconservatieve pedagoog in de arm genomen, dus Simon wordt paranoia, ziet overal complotten en verklikkersbendes tegen zich - en dacht aanvankelijk dat Simon hem dáárom naliep - en jat het dossier dat de school over hem aangelegd heeft. Het begint Freek, en de lezer, te dagen wat er aan de hand is: de vader is een Project Zoon begonnen, om Simon met harde hand te modelleren naar het voorbeeld van zichzelf. En daarom, zegt Simon, 'ben ik het Project Vader gestart. Een tegenoffensief. Een vertragingsoperatie. Een ontwijkprogramma. Een ontgroeiproject.' En de strijd is des te harder en neurotischer omdat vader en zoon in bepaalde opzichten op elkaar lijken: ook Simon houdt van orde en netheid, en ook Simon heeft aanleg voor exacte vakken.

Even denk je als lezer: wat is dit voor idiote terreur, zo'n tiran van een vader is ondanks zijn laptop een anachronisme, een karikatuur, een soort 'Juffrouw Kachel' (Toon Tellegen, 1993). Maar Juffrouw Kachel riep creatief verzet op, terwijl pa Noordanus morbide verzet oproept: onverzoenlijk en ziekelijk. Al Simons levensenergie, geestelijk en lichamelijk, gaat in de strijd tegen zijn vader zitten, tot aan de destructieve ultieme wraak toe.

Maar opeens zie je dat 'Dossier Simon N.' een soort moderne variant op Bordewijks 'Karakter' (1938) is. Ook daarin poogt een zoon (Katadreuffe) zich te onttrekken aan de heerszucht van zijn vader (Dreverhaven), gaat het hard tegen hard tot in het absurde toe, en worden beider karakters aangedikt. Offermans heeft dus met opzet karikaturen neergezet, als stijlfiguur. Toch, omdat de karikaturen zijn ingebed in realisme komt het fanatisme van vader en zoon als iets irreëels over. Maar het verhaal blijft onverminderd tot het einde boeien.

Het boek verschilt enorm van zijn debuut 'De vogelman' (1996), waarin Freeks jongere zusje Lot hoofdpersoon is. Daarin is van een geijkte romanvorm met strakke compositie en klassieke spanningsboog, zoals nu in 'Dossier Simon N.', geen sprake. Het boeiende van dat boek is dan ook niet het verhaal aan de oppervlakte, maar de verborgen verhalen daaronder, over taal en betekenissen, parallellen en associaties, waarachtigheid en hypocrisie. Die gelaagde rijkdom mist 'Dossier Simon N.' maar de winst is dat het verhaal niet kabbelt maar stroomt, en meesleept.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden