Proeftuin voor nazi-praktijken

Het Herero-volk uit Namibië eist in een rechtszaak schadevergoeding van een Duits bedrijf, de Deutsche Bank en de Duitse regering. De Herero zeggen dat het Duitse Keizerrijk genocide pleegde op hun volk tijdens de Eerste Wereldoorlog. Hun voorouders werden vastgezet in voorlopers van de latere nazi-concentratiekampen.

Namibië werd eind 19de eeuw als kolonie aan Duitsland 'toegewezen'. Duitse boeren kochten tegen spotprijzen land op en verboden vervolgens de Herero hun kuddes daar nog langer te weiden. De 80000 Herero hadden de grond altijd in gemeenschappelijk bezit gehad. Toen zij het beste land en veel vee kwijt waren geraakt aan de Duitsers voelden zij zich zo in het nauw gedreven dat zij uiteindelijk in 1904 bij Okahandja de wapens opnamen tegen de bezetters.

,,Dat ging met stokken en speren tegen kanonnen en geweren'', vertelt K. Kaura, Herero-parlementariër en voorzitter van de Nambilsche oppositiepartij DTA. Keizer Wilhelm II was ontriefd, en stuurde Generaal Von Trotha met een leger van 10000 man erop af. Deze generaal was al berucht om zijn keiharde optreden in Duits Oost-Afrika.

Von Trotha nam geen genoegen met het verslaan en doden van 5000 krijgers maar vaardigde Duitslands eerste 'Vernichtungsbefehl' van de eeuw uit: 'Elke Herero binnen Duitse grenzen, met of zonder wapen, met of zonder vee, zal worden neergeschoten'. ,,Daarbij kwamen naar schatting 65000 Herero om. Al ons land en vee werd afgenomen'', zegt Kaura.

Parlementariër Kerina, die optreedt namens Herero-chief Riruako, stelt dat de aangeklaagde Deutsche Bank de financiën regelde voor bedrijven die wapens leverden aan het Duitse leger, die voor transport van soldaten naar Namibië zorgden en die de goedkope arbeidskrachten in de mijnen exploiteerden. De aangeklaagde rederij Wörmann had een eigen concentratiekamp en lobbyde er, samen met de kolonisten, voor dat de gematigde gouverneur werd vervangen door hardliner Von Trotha. De staat had aandelen in deze bedrijven.

,,Overlevenden werden slaven op Duitse boerderijen en bedrijven. Onze vrouwen werden tot 'troostmeisjes' voor de Duitsers gemaakt. Anderen moesten vanuit concentratiekampen aan de aanleg van spoorlijnen werken'', vat Kerina samen. In die kampen stierven meer dan 7000 mensen.

Historicus Jan-Bart Gewald van het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam schreef een boek over de genocide getiteld 'Herero Heroes'. De in Zuid-Afrika geboren Gewald houdt zich al lange tijd bezig met het onderwerp.

Hij legt uit hoe methodes van folteren en een volk onder de duim houden zich steeds verder ontwikkelen en over de wereld uitwaaieren. ,,Duitse officieren dienden eind 19de eeuw vrijwillig in Congo. Dat werd toen voor het gewin van koning Leopold van België leeggeroofd. Later gingen zij naar China en Tanzania. Eén genocidetactiek die generaal Von Trotha in Namibië toepaste was in die landen al beproefd: Het gebied afgrendelen, voedsel en waterbronnen vernietigen, op een paar na. Daar wachten tot de bevolking komt en neerknallen.'' Overigens vond menig officier de Herero geen kogel waard, dus was in Namibië ophangen het motto.

Er was volgens Gewald in keizerlijk Duitsland geen rem op het door soldaten en kolonisten gepleegde geweld. ,,Ze geloofden dat ze God en de geschiedenis aan hun kant hadden. 'Geen pardon, geen gevangenen' stond er al in 1901 als parool op Duitse treinen. Precies wat Von Trotha in Namibië in 1904 beval.''

Tussen het harde optreden in Duits Zuidwest-Afrika, zoals de kolonie heette, en het latere Derde Rijk lopen ook diverse lijnen. De gouverneur van Namibië was sinds 1885 dr. Heinrich Göring, wiens zoon Hermann onder Hitler Rijksdagvoorzitter en minister van luchtvaart was. Wetenschapper Fischer deed medische experimenten in de kampen in Namibië op 'kleurlingen' om op het gevaar van rassenvermenging te wijzen. Fischer ontwikkelde een 'rassenhygiëne'. Hij inspireerde met zijn publicaties Hitler bij het schrijven van 'Mein Kampf' en werd in 1933 rector van de Berlijnse universiteit.

,,Veel oud-kolonisten in Namibië werden later nazi'', weet Gewald. ,,In 1940 werden bijna alle Duitse mannen in Namibië geïnterneerd wegens hun lidmaatschap van de NSDAP.'' Belangrijker vindt de historicus de continue ontwikkeling van deze gedachtengang: hoe ga je om met minderwaardige rassen, hoe onderwerp je ze, en hoe gaan ze voor je werken? ,,In Namibië ligt een basis voor hoe de Duitsers in 1941 Oost-Europa koloniseerden. De metalen penning die elke Herero vanaf 1908 moest dragen, met daarop keizerskroon, gemeentenaam en nummer, was een voorloper van de Davidsster voor joden. Bedrijven hadden eigen kampen, net zoals tijdens WO II Duitse bedrijven groot werden dankzij dwangarbeid in de kampen.''

Onder druk van sociaaldemocraten in de Rijksdag werd het vernietigingsbevel in 1905 teruggedraaid. De overgebleven Herero gingen op transport naar concentratiekampen aan de kust. ,,Dat is niet mijn term, dat heette toen al zo'', benadrukt de historicus. In Lüderitz was een kamp dat je echt als vernietigingskamp kunt kwalificeren. Tachtig procent van de gevangenen kwam om. De kampleiding hield dat nauwgezet bij. In het archief in de hoofdstad Windhoek vond Gewald achttien ordners van Konzentrationslager in centraal-en zuid-Namibië. Doodsoorzaak: uitputting, stond op elk voorgedrukt formulier. ,,Elke gemeente had zijn eigen kampen en eigen archief.''

Er was in de kolonie Duits Zuidwest-Afrika weinig berouw over de gepleegde volkerenmoord. De Lüderitzbuchter Zeitung schreef toen er na de Eerste Wereldoorlog weer een volkstelling werd gehouden dat het 'enige voordeel van deze census is dat het aantal vreemden in ons midden zo sterk is afgenomen.' Het hoofd van de Vestigingscommissie in Namibië, Rohrbach, pleitte in 1912 voor het uitroeien of verdrijven van inboorlingen om plaats te maken voor het blanke ras.

Nadat Zuid-Afrika in 1915 Namibië bezette, kwamen de Duitse misdaden naar buiten. Engeland publiceerde er in 1918 een onthullend rapport over, genaamd het 'Blue Book', dat door de Duitsers als oorlogspropaganda werd afgedaan. Na de Eerste Wereldoorlog werd de behoefte aan verzoening tussen de blanken in Europa zo groot dat de regeringen besloten dit rapport te vernietigen.

De Duitse ontkenning van de genocide hield stand tot 1966 toen de Oost-Duitse historicus Drechsler zijn onderzoek in de koloniale archieven te Potsdam publiceerde en daarmee eindelijk de waarheid over de Duitse 'Koloniallegende' naar buiten bracht.

Gewald doceerde Afrikaanse geschiedenis aan de Universiteit van Keulen. ,,De studenten daar reageren heel goed op het verhaal. Maar er zijn nog steeds sterke tendenzen die de genocide verloochenen. Nationalisten zeggen dat niet alleen Duitsland moordde in zijn kolonieën, dus dat ze eigenlijk niet schuldig zijn. Afstammelingen van kolonisten zeggen dat er geen bewijzen zijn, dat het oorlog was, en dat hele verhaal zó lang geleden is. Dan zijn er nog de historici die stellen dat je het niet zo scherp moet zien, en dat het vijf- in plaats van tienduizend doden waren. Die vervallen in geneuzel over cijfers. Terwijl het gaat om de intentie: plegen van volkerenmoord.''

De universiteit van Keulen bereidt een expositie en een congres voor, aangezien volgend jaar de 100-jarige herdenking plaatsvindt van de genocide. Ook de heruitgave van het 'Blue Book', vol getuigenissen en foto's, dit jaar in Leiden, moet bijdragen aan meer bekendheid over het onderwerp.

De opstelling van de Herero zelf is in de loop van de tijd harder geworden. ,,Ik praat al met Duitse vertegenwoordigers bij de Verenigde Naties over herstelbetalingen sinds de jaren tachtig. Toen zeiden ze 'na de onafhankelijkheid helpen we wel'. Maar sinds 1990 hebben we nog eens tien jaar vergeefs gewacht'', zegt parlementariër Kaura. ,,Nu zijn we het wachten beu.''

In 1995 wilden de Herero demonstreren toen bondskanselier Kohl Namibië bezocht, maar de politie verbood dat. De Swapo-regering van president Nujoma, die voornamelijk uit Ovambo bestaat, wil geld voor het hele land. Parlementariër Kaura erkent dat de Duitsers Namibië financieel helpen. Met jaarlijks 500 miljoen euro is het land de belangrijkste ontvanger van Duitse ontwikkelingshulp. ,,Maar dat geld komt niet bij de Herero terecht. Het gaat grotendeels naar de Ovambo, wiens land nooit door de Duitsers bezet is. Daarom eisen wij nu schadevergoeding zodat wij land en vee kunnen terugkopen en niet meer in die reservaten, die voor ons kampen zijn, hoeven te wonen.''

De Herero vonden medestanders en financiers en begonnen een rechtszaak in Washington DC. De Verenigde Staten hebben namelijk wetgeving over genocide en de twee aangeklaagde bedrijven hebben daar een vestiging. De Duitse bedrijven rekenen op vrijspraak. Zij zeggen dat de feiten zijn verjaard. De regering gaat er volgens ambassademedewerker Düxmann vanuit dat het volkenrecht de staat immuniteit verleent. ,,De Herero profiteren ook van wegen, waterputten en klinieken die van Duits geld worden aangelegd. Het is logisch dat veel geld naar de Ovambo gaat omdat zij de helft van de bevolking vormen. We krijgen wel eens e-mail of telefoon van Duitsers die voor herstelbetalingen pleiten maar onze gesprekspartner is de regering, en die is tegen de specifieke eis van de Herero.''

Onlangs is het verweer van de verdediging door de aanklagers beantwoord. De Amerikaanse federale rechter zal in de twee aparte rechtszaken naar verwachting aanstonds uitspraak doen. Als de Herero winnen, zal een jury het eventuele schadebedrag bepalen. De Herero hebben zelf hun schade op twee miljard euro gesteld.

Maar, zegt historicus Gewald, ,,ik heb liever dat Duitsland daar en in Europa erkent wat er gebeurd is, en daarvoor excuses aanbiedt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden