Proeftuin voor de Holocaust

Tentoonstelling herinnert aan moord op Joodse psychiatrische patiënten

Margarete H. was een reislustige jonge vrouw. Maar ze was ook wel eens verward. Daarom werd ze in 1936 opgenomen in de psychiatrische kliniek in Berlijn-Wittenau. Daar werd ze voor de keus gesteld tussen gedwongen sterilisatie of opgenomen blijven. Ze koos voor het laatste. In juli 1940 werd ze in het kader van de 'Actie T4' overgeplaatst naar Berlijn-Buch.

In Berlijn-Buch werden Joodse psychiatrische patiënten verzameld. Vandaar werden ze naar een inrichting buiten de stad gebracht om te worden vergast. De 40-jarige Margarete H. werd nog in diezelfde zomer van 1940 vermoord. Haar familie kreeg een overlijdensbericht uit een inrichting in Chelm gedateerd op 6 november 1940. Het bericht vermeldt geen doodsoorzaak.

Het is één voorbeeld van de 235 lotgevallen die onderzoekster Annette Hinz-Wessels in de jaren negentig uit de documentatie van de nazi's heeft opgediept. Het verhaal van Margarete H. is te zien op de tentoonstelling 'Doppelt stigmatisiert' die gisteren in de kliniek in Berlijn-Wittenau werd geopend. Over nazislachtoffers met een dubbel stigma: Joods en krankzinnig.

Over de systematische moord door de nazi's op psychiatrische patiënten is al veel geschreven. Die zogeheten 'euthanasie' begon in 1940 met de 'Actie T4', genoemd naar het adres waar de moord op psychiatrische patiënten werd geregeld: Tiergartenstrasse 4. Het gebouw is er niet meer. Daar staat nu een imposant gedenkteken van de Amerikaanse kunstenaar Richard Serra.

In de zomer van 1940 begonnen de nazi's op bevel van Adolf Hitler met de selectie van psychiatrische patiënten die een zogeheten 'levensonwaardig leven' leidden. Patiënten die aan een vermeend erfelijke, psychische ziekte leden én arbeidsongeschikt waren, werden in grijze bussen via tussenstations naar speciale inrichtingen gebracht om te worden vermoord.

De procedure vertoonde al bijna alle kenmerken van de latere systematische deportatie en vernietiging van Joden. De slachtoffers waren onwetend over het lot dat hun te wachten stond. De tussenstations dienden om het reisdoel te versluieren. De overlijdensakten vermeldden fictieve plaatsen, tijdstippen en oorzaken van de dood. De lijken werden verbrand.

Niet alleen de logistiek van de moorden, ook de gebruikte methoden zouden vingeroefeningen blijken voor de Holocaust. Verspreid over het Duitse Rijk waren er zes grote inrichtingen waar de patiënten in als douches gecamoufleerde ruimten werden vergast. Elders werden ze om het leven gebracht met injecties, met overdoses medicijnen of door ze uit te hongeren.

Net als bij de latere Jodenvernietiging werden de kosten van de operatie zo veel mogelijk verhaald op familieleden en sociale instellingen. Verder werd ze gefinancierd uit de geconfisqueerde bezittingen, waaronder de gouden tanden die men de lijken had ontstolen. Onderzoekers gaan ervan uit dat de operatie zo'n 70.000 slachtoffers heeft geëist.

Het lot van de Joodse psychiatrische patiënten onderscheidde zich in een aantal opzichten van dat van de andere slachtoffers. De Berlijnse tentoonstelling laat zien dat de moord op Joodse patiënten al vóór de 'Actie T4' begon. Verder was het Joods-zijn vaak al voldoende voor de selectie en keek men nauwelijks nog naar de aard van de ziekte of de arbeidsgeschiktheid.

Joodse patiënten werden al in een vroeg stadium van de overige patiënten gescheiden. Voor hen waren ook speciale tussenstations ingericht en ze kwamen hoofdzakelijk in drie eindstations terecht: in Brandenburg, Hadamar (in Hessen) en Alkoven (bij Linz). Exact gedocumenteerd zijn 2040 van de naar schatting ruim 4000 Joodse slachtoffers.

In 1941 werd de 'Actie T4' officieel gestopt. Ondanks de geheimhouding was er toch het een en ander van naar buiten gekomen. Familieleden van slachtoffers en kerkelijke woordvoerders protesteerden. Maar in 1942 hervatten de nazi's de moord op geestelijk gehandicapten. Na 1943 stond er nergens meer een Joodse psychiatrische patiënt geregistreerd.

Hoe het tachtig jaar geleden begon
De tentoonstelling over de moord op Joodse psychiatrische patiënten is onderdeel van het Berlijnse themajaar 'Zerstörte Vielfalt' ('Vernietigde diversiteit'). Daarmee gedenkt de Duitse hoofdstad dat 80 jaar geleden Hitler aan de macht kwam.

Na de brand in de Rijksdag en de opheffing van het parlement in 1933 begon onmiddellijk de jacht op alles wat niet Duits, niet arisch en niet 'levenswaard' was.

Het hele jaar door laat Berlijn zien wat de nazi's tijden hun bewind allemaal kapot hebben gemaakt. Met informatiezuilen, tientallen tentoonstellingen en speciale rondleidingen maakt de stad bezoekers opmerkzaam op bekende en minder bekende persoonlijkheden die vanaf 1933 werden vervolgd, verjaagd en vermoord. Zie voor meer informatie: http://www.berlin.de/2013/themenjahr/.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden