Probleem is, dat we niet zoveel waarheid verdragen

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws Filosofisch Elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: 'Niets dan de waarheid', luidt het thema van deze maand van de filosofie. Hoeveel waarheid verdraagt een mens?

'Een mens? Welke mens?“, vraagt Annemarie Mol, Socrateshoogleraar aan de Universiteit Twente. In abstracte zin spreken over 'een mens' of 'de mens', zegt ze, “is je overgeven aan een universalistische fictie“.

Liever heeft ze het over specifieke mensen, in specifieke situaties. “Neem bijvoorbeeld de manier waarop er in de Nederlandse publieke sfeer met waarheid wordt omgegaan. Dáár zou ik het graag over willen hebben.“

“Als ik het over waarheid heb“, zegt Andreas Kinneging, hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden, “dan bedoel ik daar niet 'de eeuwige waarheid' mee. Ik bedoel er iets heel simpels mee wat we allemaal kennen uit eigen ervaring. Is de Nacht van de Filosofie op vrijdag of op zaterdag? Had Saddam Hoessein massavernietigingswapens? Is mijn vrouw trouw?

Zoals je aan deze voorbeelden kunt zien, zijn wij voortdurend op zoek naar allerlei waarheden. Wanneer je op de weg rijdt, en je moet iemand inhalen, dan moet je inschatten of dat kan. Wanneer je iemand je spaarcentjes wilt toevertrouwen, dan moet je inschatten of diegene een betrouwbaar mens is. Dat zijn de soort existentiële waarheden waar ik het over heb.“

Als Annemarie Mol over 'de waarheid in het huidige Nederland' gaat nadenken, valt een aantal zaken haar bijzonder op.

Ten eerste dat we collectief de waarheid niet onder ogen willen zien, en dan vooral onwelgevallige delen daarvan, zoals dat er in de wereld dagelijks bijna 24000 mensen van de honger sterven. “Die waarheid is weliswaar bekend, maar wordt tegelijk miskend. Allerlei minder indrukwekkende feiten krijgen stukken meer aandacht.“

Kinneging: “Het probleem is dat we niet zoveel waarheid verdragen. Met name de waarheid over onszelf verdragen we slecht. Het is een bekend fenomeen dat kritiek van anderen op jezelf heel moeilijk is om te beoordelen. Maar niet alleen de waarheid over jezelf, ook de waarheid over het leed in de wereld is ons te zwaar.

David Hume schreef dat het speldenprikje in je eigen vinger pijnlijker is dan de duizenden doden in het Verre Oosten. Stel je voor dat je echt alle pijn van de slachtoffers van de aardbeving in Pakistan zou voelen, dan zou je geen leven meer hebben.“

Het tweede dat Annemarie Mol opvalt is dat er bij het maken van plannen en het nemen van besluiten op tal van plekken 'ontstellend weinig' gebruik wordt gemaakt van waarheden die elders bekend zijn. “Wat op de ene plek geweten wordt, wordt op de andere niet gebruikt. Dan zeggen ze bij ons ministerie van integratie en uitzetting, dat ze niet wisten dat homo's in Iran ter plaatse vermoord worden.

Maar je ziet dat zelfs in de wetenschappen: veel biologen die onderzoek doen naar voedsel en gezondheid, lezen nooit antropologieboeken over de manieren waarop mensen met voedsel omgaan, of zelfs maar landbouwsociologie over wat er waar verbouwd wordt en waarom. Is het gebrek aan nieuwsgierigheid of aan tijd? Waarheden circuleren veel minder dan goed voor ons is.“

Ten slotte valt het Annemarie Mol op dat opinies in Nederland overschat worden, terwijl kennis wordt onderschat. “Er is veel meer aandacht voor de meningen van columnisten dan voor gedegen onderzoeksjournalistiek. Er wordt gedaan alsof alle verhalen die mensen vertellen altijd niet meer dan een persoonlijk perspectief op een bepaalde zaak zijn.

Gedegen wetenschappelijk onderzoek wordt met een brede armzwaai van tafel geveegd. Dat zou dan 'ook maar een mening' zijn. Darwinisme en creationisme zijn dan twee gelijkwaardige perspectieven.

Iemand heeft jarenlang veldwerk gedaan onder verslaafden en legt uit hoe hun wereld werkt - dat biedt dan 'een andere kijk op de zaak', en we babbelen gewoon verder. Er is gebrek aan respect voor de zorgvuldigheid waarmee wetenschappelijke onderzoekers de waarheid trachten te koesteren.“

Het perspectivisme - de gedachte dat wat waar is voor jou, per definitie iets heel anders is dan wat waar is voor mij - is volgens beide denkers een fatale vergissing. Het sluit mensen op in hun eigen hoofd, en maakt een zinnige uitwisseling tussen mensen onmogelijk.

Mol: ,,Dat wil niet zeggen dat we alles wat zich als waarheid aandient moeten geloven: waarheid is iets om over te twisten. Maar dat doe je wel samen, twisten. En met respect voor elkaars onderzoeksmethoden.“

Hoeveel waarheid verdraagt een mens? Kinneging vindt het een intrigerende vraag. “Het verlichtingsbeginsel is dat de waarheid goed is, en dat die aan het licht gebracht dient te worden. Maar is het bijvoorbeeld in de liefde niet noodzakelijk om de waarheid omtrent de ander een beetje te verdoezelen? Moet de naakte waarheid wel altijd aan het licht gebracht worden?

Moeten we bijvoorbeeld alles weten over wat onze politici in hun privé-leven doen en laten, of is het juist een kwestie van decorum, van goede manieren om sommige dingen te verstoppen en niet onder ogen te zien? In de Oudheid gold nieuwsgierigheid nog als een ondeugd, en misschien zit daar wel wat in. Neem de kennis van de atoombom: zijn wij daar werkelijk beter van geworden? Dat vraag ik me wel eens af.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden