'Probeer tegenslag lichter te maken'

Margot Scheltema (58) wordt beschouwd als invloedrijkste vrouw in het Nederlandse bedrijfsleven. Ze raadt werkende vrouwen aan vooral niet te gaan strijken. "Natuurlijk kreeg ik te horen dat ik elitair was."

Les 1

Wees zuinig op je vrienden

"Als kind had ik al verschrikkelijk de pest aan kliekjes. Meisjes op het schoolplein - dat leidt al snel tot groepjes die facties vormen en weer uiteenvallen. Ik hield meer van steady vriendschappen. Als iemand eenmaal mijn vriendin was, dan bleef ze het. Je hebt vrienden nodig voor beide kanten van het leven: om de leuke dingen nóg leuker te maken, en om steun te krijgen als er iets naars gebeurt. Ik investeer veel in vriendschappen. Niet in tijd, daar heb ik het te druk voor.

Ik heb ook geen gigavriendenkring, geef geen feesten waar tweehonderd man komen. Maar ik ben erg trouw aan mijn kleine groepje dat krimpt en groeit. En ik vind het fijn als mensen trouw zijn aan mij."

Les 2

Ga een tijd naar het buitenland

"Ik ben opgegroeid in Frankrijk, en ik heb voor Shell lang in het buitenland gewerkt en gewoond. Dat heeft mij geleerd om eerst goed te kijken en dan pas te oordelen.

Ik moest bijvoorbeeld erg wennen aan de manier waarop Zuid-Amerikaanse vrouwen in het professionele leven staan. Zij leggen ontzettend de nadruk op hun vrouw-zijn. Gedragen zich flirterig, giechelig. Zijn ze afgestudeerd, proberen ze hogerop te komen, dragen ze T-shirts met Hello Kitty erop - ook als ze een presentatie moeten geven bij de Raad van Bestuur. Hier zou je zo'n vrouw niet serieus nemen, maar ik merkte daar dat het eigenlijk helemaal niet zo hinderlijk was. Het is gewoon een andere cultuur.

Ik weet nog, ik woonde net in Londen, het liep tegen Kerst. Een van mijn kantoorgenoten zei dat hij een dag vrij nam voor zijn Christmas shopping. Ik dacht: een kostbare vakantiedag opofferen aan cadeautjes kopen? Hoe haal je het in je hoofd! Ik begreep gewoon niet wat Kerstmis betekent in Engeland. Hoe warm en gezellig dat is, met familie en vrienden en inderdaad: honderdduizend cadeaus. Die gewoonte heb ik niet overgenomen, maar ik heb wel geleerd om mijn oordeel uit te stellen."

Les 3

Zoek je eigen weg

"Mijn ouders hebben mij nooit verteld wat ik moest doen met mijn leven. En maar één keer gezegd dat ik iets níet moest doen. Dat was toen ik naar de mms wilde. Ik vond dat als elfjarige een topidee, omdat mijn vriendinnen daar zaten en het me lekker makkelijk leek. En die talen sprak ik toch al. Toen zeiden mijn ouders: niks ervan. Ik mocht mijn eigen keuzes maken, maar ik moest wel kunnen uitleggen waarom. En 'lekker makkelijk' vonden ze geen overtuigend argument. Achteraf ben ik natuurlijk blij dat ze me hebben tegengehouden.

Ik geloof niet in de vraag die mensen bij sollicitaties krijgen: waar wil je over tien jaar zijn? Ik heb van jongsaf aan gezegd dat ik naar het buitenland wil. Daar kun je werk van maken, zoiets heb je zelf in de hand. Maar er kan zoveel gebeuren dat je niet kunt voorzien. En je verandert ook. Je bent over tien jaar niet meer wie je nu bent.

Zo dacht ik eerst dat ik de juridische kant het leukste vond, maar gaandeweg ontdekte ik dat cijfers me veel beter liggen. Ook heb ik heel lang gedacht dat ik geen kinderen wilde. Ik dacht: ik kan dat toch niet combineren, ik heb daar geen tijd voor. Op zeker moment begon ik in te zien: waarom zou ik niet én heel hard werken én kinderen hebben?

Er was geen specifieke aanleiding, het idee vatte post in mijn hoofd. Het hielp natuurlijk dat er een man in mijn leven kwam die de vader van mijn kinderen wilde zijn. Zo werd ik wel een heel late moeder: ik was 36 bij de eerste, bijna 41 bij de tweede."

Les 4

Strijk geen overhemden

"Nee, mij is nooit openlijk nagedragen dat ik geen goede moeder ben omdat ik zo hard werkte. Ik heb mijn kinderen niet in Nederland grootgebracht, dat scheelt waarschijnlijk. Of mensen dachten het misschien, maar zeiden het niet tegen mij. Maar ik kijk naar mijn zoons en ik zie dat ze gelukkig zijn, vrienden hebben, het goed doen op school, gezond zijn. Er is volgens mij niet zoveel misgegaan.

Natuurlijk, er zijn momenten geweest dat ik dacht: ik gooi de hele boel de lucht in. Maar dan zette ik toch maar weer alle stukjes in elkaar en bouwde een nieuw torentje. Bij ons was het wonen in het buitenland een extra complicatie. We moesten voortdurend opnieuw beginnen met nieuwe scholen en nieuwe oppassen - zonder lieve moeder in de buurt die kon bijspringen. Maar het is te doen, heel goed te doen.

Een paar jaar geleden schreef ik in NRC Handelsblad dat je als werkende moeder moet investeren in hulptroepen. Als je de top wilt bereiken in het zakenleven, dan moet je bereid zijn om te delegeren en los te laten. En niet denken dat je op z'n Hollands toe kunt met een werkster voor twee uur per week. Of dat je 's avonds nog de overhemden kunt strijken. Natuurlijk kreeg ik te horen dat ik elitair was. Maar ik schreef dat ook niet voor de bijstandsmoeder.

Ik vind: wil je geen carrière maken, prima. Maar zorg wel dat je financieel onafhankelijk bent. Eigenlijk is dat levensles nummer één, een les die ik uitdraag waar ik maar kan. Ik begrijp de ophef over die uitspraken van minister Jet Bussemaker dan ook niet. Ik vind het zo vanzelfsprekend. Ze heeft groot gelijk als ze zegt: als je een studie doet, investeert de samenleving in jou. Wees je daarvan bewust."

Les 5

Durf fouten ruiterlijk toe te geven

"Sinds 2009 ben ik beroepscommissaris. En aan de wijze waarop een bedrijf met incidenten omgaat kun je heel veel aflezen over de cultuur. Rapporteert het fouten snel en vrijelijk - stom, niet meer doen? Of probeert het ze weg te moffelen in de hoop dat niemand ze ziet? Vaak proberen mensen hun fouten eerst zelf te herstellen, en dan maken ze het alleen maar erger. Nee, ik vind het zelf niet moeilijk om fouten toe te geven, anders zou ik dit niet durven zeggen. Iedereen moet fouten mogen maken, daar leer je het meest van. Het is belangrijk om te vergeven en voort te kunnen gaan. Maar je moet ze niet twee keer maken. Inderdaad, mensen aan de top geven niet snel toe dat ze een verkeerde beslissing hebben genomen. En naarmate het bedrijf Amerikaanser is, zullen ze dat nog minder makkelijk doen omdat ze bang zijn dat het geld zal kosten. Toch is dat de enige manier."

Les 6

Neem jezelf niet al te serieus

"Mijn vader heeft me laten zien: al werk je nog zo hard, je moet om jezelf kunnen lachen. Hij was een heel succesvol diplomaat, maar hij bleef uiterst bescheiden over zijn prestaties. Kon met een enorme twinkeling in zijn ogen vertellen dat hij iets stoms had gedaan. Ik hou van mensen die zichzelf in de maling kunnen nemen, hun eigen belangrijkheid relativeren. Zo bijzonder is het nu ook weer niet wat je presteert.

Dat klopt, vrouwen nemen zichzelf dikwijls juist te weinig serieus. Zij hebben vaker last van zelftwijfel. Ik heb vijfentwintig jaar bij Shell gewerkt, een bedrijf waar je jezelf voortdurend tegenkomt. Je prestaties worden steeds opnieuw geëvalueerd. Ik heb daarvan geleerd: je moet niet blijven hangen in de dingen die niet goed gaan. Als je bijvoorbeeld plankenkoorts hebt, kun je jezelf trainen. Maar kom je daar desondanks niet overheen, dan moet je dat niet blijven forceren. Ik heb die dingen moeten leren, ja. Ik ben geen natuurtalent."

Les 7

Maak tegenslag lichter

"Hoe ouder je wordt, hoe meer je beseft dat gezondheid niet vanzelf spreekt. Ik kan door omstandigheden niet meer autorijden. Iedereen die dat hoort zegt: ik zou niet zonder auto kunnen. Maar dan heb je er nog geen twee minuten over nagedacht. Natuurlijk kun je leven zonder auto! Het is zelfs heel lekker om met koffie in de trein te zitten in plaats van in de file te staan.

Iederéén krijgt vroeg of laat te maken met tegenslag. Het leven loopt altijd anders dan je denkt. Daar kun je heel verschillend op reageren.

Ik denk dat je tegenslag lichter moet proberen te maken. Renate Rubinstein is daarvan een goed voorbeeld, zie dat geweldige boek 'Mijn beter ik', over haar verhouding met Simon Carmiggelt. Daarin schrijft ze over de vrouw van Carmiggelt die een visueel probleem had en heel erg kon zeuren. Terwijl Renate zelf leed aan MS, in een rolstoel zat en zich voorbereidde op het naderend einde.

Toen ik dat las dacht ik: zoals de zeurende vrouw van Carmiggelt wil ik niet worden. Zoals Renate het doet, alles lichter maken, zo moet het dus wel."

Les 8

Luister regelmatig naar Bach

"Bach moet. Hij is balsem voor de ziel. En balsem heb je nodig. Ik zit in het Haags Toonkunstkoor, en ik zou het liefst elke zondag een cantate zingen. Het mooie van Bach is dat hij zo ontzettend bezig is om iets ongrijpbaars te grijpen. Hij is zo niet-aards. Bij Bach kan ik momenten van opperste concentratie beleven. Dat heb ik niet zo vaak, ik ben nogal snel afgeleid.

Vaak doe ik drie dingen tegelijk in mijn hoofd, een heel vervelende eigenschap. Bij Bach valt alles weg. Zijn muziek troost me, verzoent me met het bestaan.

Dat heeft voor mij niets religieus, maar misschien voel ik uiteindelijk een vergelijkbare emotie: dat je heel even loskomt van alles wat je aan de aarde kluistert."

Margot Scheltema
Eind mei riep het zakenblad Management Scope haar uit tot 'invloedrijkste vrouw van corporate Nederland'. Voor het tweede achtereenvolgende jaar staat ze op nummer 1 in de 'Top-50 van Machtigste Vrouwen'.

Margot Scheltema (58) studeerde internationaal recht in Amsterdam en internationale betrekkingen in New York. In 1986 kwam ze 'per ongeluk' bij Shell terecht. Daar bekleedde ze diverse (financiële) managementfuncties, in onder meer Engeland, Tunesië en Venezuela. In 2004 keerde ze terug naar Nederland, als financieel directeur van Shell Nederland. In 2009 stapte ze over van executive naar non-executive, en werd beroepscommissaris. "Ik had geen zin meer om zoveel te reizen. Wilde me weer in Nederland wortelen." Haar portefeuille omvat commissariaten bij TNT Express, Schiphol, Triodos, ASR en ABP. Ook is ze raad bij de Ondernemingskamer en toezichthouder bij het Rijksmuseum en World Press Photo. Heel veelzijdig, vindt ze. En: "Heerlijk dat het niet meer alleen om olie en gas gaat."

In 2010 publiceerde ze een opiniestuk in NRC Handelsblad, waarin ze Nederlandse vrouwen opriep om hun zorgtaken rigoureus uit handen te geven - althans als ze ervoor kiezen carrière te maken. "Wat je niet kunt", schreef ze, "en ook niet hoeft over te laten: onvoorwaardelijke liefde aan de kinderen geven, een essentieel ingrediënt om te kunnen opgroeien in zelfvertrouwen en zekerheid. Dat is waar ouderschap om draait. Niet om zelfgebakken appeltaart."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden