Prinses uit de Balkan

Hristina Tasheva, geboren in Bulgarije, begon in Nederland als illegale schoonmaakster maar is nu een vermaard fotografe.

Het leven van fotografe Hristina Tasheva (32) lijkt op een modern sprookje. Zoals het misplaatste lelijke eendje uiteindelijk bij de zwanen blijkt te horen, zo werd de illegale schoonmaakster uit Bulgarije twee jaar geleden een succesvolle Nederlandse fotografe.

Maar schijn bedriegt. Ook al is ze nu legaal, ze voelt zich nog altijd geen zwaan. „Ik leef nog steeds als een geest, zwevend tussen twee werelden, ik ben niet thuis in Amsterdam en ook niet meer in Bulgarije.”

Zondag begint haar derde solo-expositie, dit keer in de Pulchri Studio in Den Haag, waar haar laatste indrukken en experimentele kunstwerken zijn verzameld.

Haar nieuwste foto’s noemt ze ’intieme leefruimtes’ en ’landschappen van bewustzijn’. Verwacht bij ’landschappen’ geen glooiende heuvelruggen, prachtige sneeuwgebieden of een uitzicht aan zee. „Bij mijn foto’s gaat het niet om wat je concreet om je heen ziet – het zijn innerlijke beelden”, benadrukt ze.

Tasheva is, net als haar foto’s, vaak ambivalent. Dat begint al bij de titel van haar expositie, ’The Balkan Princess’. Ooit noemde iemand haar zo. „Omdat ik toch mijn trots en waardigheid weet te behouden, hoewel ik uit een arm land kom.”

Maar, voegt ze er snel aan toe: „Ik relativeer het ook. Ik ben natuurlijk geen prinses. Op die foto met dat geborduurde kroontje en die roze kleren zie ik er een beetje idioot uit. Die trots is ook onterecht, want ik heb niks en ben arm.” Ze leeft nog steeds van studentenbaantjes naast haar studie aan de Rietveldacademie in Amsterdam.

Haar foto’s zijn steeds nauw en direct verbonden met haar concrete leefomstandigheden. In Bulgarije studeerde ze af als econome, en ze had toen nooit kunnen bedenken dat ze talent had voor fotografie. Ruim twee jaar geleden ontdekte Tasheva dat talent tijdens haar claustrofobische bestaan als illegaal. Zonder verblijfsvergunning was ze op straat ’onzichtbaar’, en in de huizen waar ze schoonmaakte slechts een ’schoonmaakmachine’.

Elke dag was hetzelfde. „Dit was het ergste wat mijn geest kon overkomen. Maar als ik ergens anders heen wilde, dan besefte ik: er is geen ergens anders.” Dus ging ze de ruimte in de huizen om haar heen observeren.

Een van de mensen bij wie ze schoonmaakte, was documentairemaakster Suzanne Raes. Zij maakte een film over Tasheva’s leven, ’De huizen van Hristina’, die ook wordt vertoond op haar expositie.

Op langzame en indringende toon vertelt Hristina daarin hoe ze de verveling en benauwdheid als illegaal uiteindelijk te lijf gaat door te fotograferen. Je ziet haar uit het raam staren en de kamers boenen.

„De bewoners zijn er niet als ik schoonmaak, maar ik leef met ze via hun spullen. Ik weet wanneer ze verdrietig of blij zijn, wanneer ze ontslagen worden of een kind krijgen.” Ze ziet de vuile witte vitrage, de vergeten afwas of het rondslingerende speelgoed. Met goedkeuring van de bewoners legt ze dit nu met de camera vast. Haar beelden zijn ruimtelijk en toch beklemmend. Onbewust observeren wordt nu een bewuste actie als ze fotografeert. „Ik deed opeens mee met de levens van anderen”, zegt ze erover.

Ook sinds ze in januari 2007 haar verblijfsvergunning kreeg, is de ruimte om haar heen en in haar hoofd een belangrijk thema in haar foto’s gebleven. Dat blijkt bijvoorbeeld uit foto's van kamers uit het Amsterdamse Lloyd Hotel, een voormalige gevangenis, maar ook uit een serie impressies uit Bulgarije waarvoor ze terugreisde naar haar vaderland. „Ik herinner me alleen geuren en gevoelens. Daarom ben ik teruggegaan om vergane herinneringen alsnog te verzamelen.”

De foto’s zijn gemaakt vanuit de trein, of zomaar. Gebouwen met afval ervoor lijken chaotisch maar zijn toch heel vredig. Een sfeerbeeld van haar opa in de keuken lijkt een herinnering uit haar ouderlijk huis die al lang voorbij is, maar is toch vol licht en vluchtige concentratie.

De helderheid van deze Bulgaarse foto’s komt overeen met haar eerdere werk uit de ’schoonmaakhuizen’. Een andere serie, ’letters to my mother’ is harder, kleurrijker en bewuster in scène gezet, en lijkt op absurd theater. Tasheva zoekt hier ook naar ruimte, maar dit keer via de levens van anderen. Ze bezoekt verscheidene Nederlanders en doet op de foto hun kleren aan. Ze kijkt daarbij ongemakkelijk in de camera. Op de foto’s wringt er iets, de spijkerbroek of het rode vest is te groot en het roze interieur te truttig. Aan Tasheva’s blik zie je dat het meer is dan een gezellige verkleedpartij. De kleren en de huizen passen haar totaal niet.

„Ik wilde laten zien hoe moeilijk het is om in te burgeren. Je probeert iemand anders te worden, te naturaliseren, maar dat lukt niet. Naturaliseren vind ik sowieso een rotwoord. Dan leren ze je in de inburgeringscursus ook hoe je moet praten tegen de dokter of een leraar. Ik denk dat mensen meer voor de maatschappij kunnen betekenen als ze hun eigen identiteit kunnen behouden.”

In haar werk is moeilijk een eenheid en een vaste identiteit te ontdekken, zoals ze die zelf ook graag verhult. Ze verbeeldt eerder haar zoektocht ernaar. Ook in het interview wil ze zichzelf liever nergens op vastpinnen, niet op een thema, niet op een kunstenaarsnaam, niet op een datum of op een plek. Maar waarom gebruikt ze zichzelf dan vaak toch als onderwerp?

„Het is niet zo dat ik aandacht wil. Ik vind het makkelijker om grappen met mezelf uit te halen dan met anderen. Dat vind ik eerlijker.”

Het afgelopen jaar maakte ze dingen die ze nooit eerder heeft gemaakt. De foto’s van haar nieuwe expositie zijn speelser en gevarieerder, maar soms ook kunstmatiger en absurder. Ze werkt met collages en bewerkt foto’s met naald en draad.

Tasheva geeft wel toe dat, sinds ze legaal is, haar leven niet meer zo monotoon is als vroeger. Maar kunst maken blijft iets ongemakkelijks voor haar. „Het is niet zoiets als een ijsje eten, iets vrolijks. Het doet me meestal alleen pijn. Soms vind ik het zelfs afschuwelijk”, zegt ze met kalme stem.

Waarom ze het dan toch doet? „Ik zie het als een neiging, een drang om actie te ondernemen en een connectie te maken met mezelf en mijn leven. Ik wil mensen met mijn kunst ook graag een ongemakkelijk gevoel geven en aan het denken zetten.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden