Prins maakt nieuw debat los over z'n verleden

Prins Bernhard (92) heeft een open brief geschreven waarin hij zich verdedigt tegen de ,,vele vaak gemene en ongefundeerde aantijgingen''. Hij heeft in het laatste stadium van zijn leven gezegd wat hij gezegd wilde hebben. En tegelijkertijd een nieuwe discussie losgemaakt. Een discussie die voorlopig nog niet afgelopen zal zijn.

Zal gebeuren wat prins Bernhard beoogt met zijn open brief van het afgelopen weekeinde in de Volkskrant? Zal nu eindelijk een einde komen aan de 'vele, vaak gemene en ongefundeerde aantijgingen in publicaties en in de media' waarvan hij zich al jaren het slachtoffer voelt?

De prins die als lid van het Koninklijk Huis altijd heeft moeten zwijgen, heeft van de premier de ruimte gekregen om voor één keer zijn gram te halen en een aantal 'aantijgingen' te weerspreken. Het is misschien wel tekenend voor de comeback van de prins na het dieptepunt van de Lockheed-affaire in de jaren zeventig dat hij nu terug durft te slaan. 'Lockheed' werd hem al lang niet meer nagedragen. 'Rechts' heeft hem eigenlijk nooit laten vallen en bij 'links' kan hij zo langzamerhand ook best wel een paar potjes breken. Een kwajongen met streken, meer is er eigenlijk niet over gebleven van de 'schurk' Bernhard. Zo'n prachtig herstelde reputatie biedt een aardige basis voor een aanval op dat handjevol auteurs dat het maar niet kan nalaten de prins en zijn familie met allerlei praat te bezoedelen.

Zoals soms staatslieden of politici in memoires werken aan het beeld dat ze van zichzelf aan het nageslacht willen nalaten, zo wil nu ook de prins aan het einde van zijn leven nog een aantal dingen gezegd hebben. Wat er na zijn dood ook over hem geschreven wordt, latere historici en journalisten zullen voortaan op z'n minst rekening moeten houden met zijn verhaal.

Dat de al jaren getergde prins juist nu terugslaat is ook om andere reden begrijpelijk. In 1979 publiceerde de communist Wim Klinkenberg 'Prins Bernhard - Een politieke biografie', een soort finale afrekening met de prins. Bernhards handen jeukten, hij wilde Klinkenberg aanpakken, maar dat mocht niet. Maar gelukkig voor de prins: het bleef in de jaren daarna eigenlijk betrekkelijk stil.

Totdat enkele jaren geleden een kleine stroom publicaties op gang kwam waarin veel van wat Klinkenberg had geschreven, terugkwam. Zo verscheen in 1998 'Bernhard, een leven als een prins', waarin de amateur-historicus Jan Kikkert optekent dat de prins in de oorlog in Londen twee zoons heeft verwekt bij zijn vriendin Lady Ann Orr Lewis. Dat verhaal keert terug in 'Oranje Bastaarden' (2001) van Hanno de Jongh. In 2002 volgt 'Beroep: meesterspion. Het geheime leven van prins Bernhard' van Philip Dröge, journalist van het blad Quote. Dröge beweert dat Bernhard voor verschillende buitenlandse geheime diensten zou hebben gewerkt. In datzelfde jaar ligt in de boekhandels ook 'Omwille van de troon' van de thrillerschrijver Tomas Ross. De auteur spreekt zelf van faction, een mengeling van fictie en feiten over het leven van Bernhard en zijn moeder prinses Armgard: zijn vermeende kinderen in Londen en haar liederlijke leven, haar verhouding met huisvriend Alexei Pantchoulidzew die zelfs de werkelijke vader van Bernhard zou zijn en haar vermeende nazi-sympathieën.

In 2003 verschijnt 'Leonie. Het leven van een Nederlandse dubbelspionne', waarin de historicus Gerard Aalders schrijft over Bernhard als nazi en over de zogenoemde stadhoudersbrief uit april 1942, waarin Bernhard aan de leiders van het Derde Rijk zijn diensten zou hebben aangeboden: als stadhouder zou hij voor hen Nederland willen besturen.

Scenarioschrijver Hans Galesloot publiceert, eveneens in 2003, 'Moeder Majesteit', waarin hij beweert dat koningin Juliana pas in 1952 Lady Ann Orr Lewis zou hebben ontmoet. Bernhard zou de ontmoeting zo lang mogelijk hebbe uitgesteld, omdat hij iets te verbergen had. Van der Voet laat in zijn rapport een foto zien waaruit blijkt dat de dames elkaar al in 1946 hebben gezien.

Ongeveer een jaar geleden vond Bernhard het genoeg en zette hij zijn vriend Hans van der Voet (oud-RVD-directeur) aan het werk om in elk geval vier 'aantijgingen' te weerleggen: de beschuldingen aan het adres van Armgard, het verhaal over de bastaardzonen in Londen, het verraad van de Slag om Arnhem (1944, hierboven nog niet genoemd) en de 'stadhoudersbrief'.

Opvallend is dat de prins een aantal andere zaken laat voor wat ze zijn: hij gaat niet in op het bestaan van bastaardkinderen in Frankrijk en de Verenigde Staten, waarover zijn goede vriend Ernst van den Beugel, oud-topman van de KLM, vorig jaar repte in het programma 'Hoge Bomen' van Pieter-Jan Hagens, een bewering die Van den Beugel het afgelopen weekeinde tegenover Trouw herhaalde. Hij laat ook zijn vermeende NSDAP-lidmaatschap passeren. Voor de Lockheed-affaire verwijst hij naar het rapport van de commissie-Donner, waarin staat dat niet kan worden bewezen dat de prins ooit gelden heeft ontvangen. De Greet Hofmans-affaire uit de jaren vijftig laat hij ook zitten, maar in zijn brief schrijft de prins dat het rapport van de commissie-Beel wat hem betreft openbaar mag.

De verleiding is groot te concluderen dat wat de prins niet weerspreekt 'dus' waar is, een logica die niet opgaat. Maar het was beslist sterker geweest van de prins, als bij voorbeeld de dochter in Parijs zou zijn meegenomen in het onderzoek. In de Volkskrant zegt de prins daarover: ,,Ik heb kennis genomen van alle publicaties over haar, maar juist in deze zaak verkeer ik niet in de positie om hierover iets te zeggen. En daarmee basta.''

Zullen na het onderzoek van Van der Voet de stemmen verstommen? Nee natuurlijk, zoals dit weekeinde al bleek. In zijn onderzoek laat Van der Voet zien dat de auteurs veel van elkaar overnemen, elkaar gebruikend als bron, zonder enig onderscheid te maken tussen wat historici noemen primaire en secundaire bronnen. Primaire: dat zijn oorspronkelijke documenten en getuigeverklaringen onafhankelijk van elkaar. Secondaire: boeken, wetenschappelijke of journalistieke publicaties. Van der Voet concludeert: ,,Voor geen van de aantijgingen is een toereikende feitelijke grondslag aan te wijzen. Het beeld dringt zich op dat een vermoeden of een gerucht in een opvolgende publicatie een hogere graad van juistheid wordt toegekend en uiteindelijk als vaststaand feit wordt aanvaard.''

Van der Voet is geen stadhoudersbrief op het spoor gekomen, van een verraad van Arnhem is hem niets gebleken. Of dat afdoende is? Voor de gelovers in complotten zeker niet. Van der Voet heeft al verzucht dat het ondoenlijk is te bewijzen dat niet-geschreven brieven niet geschreven zijn. Maar ondertussen gaat het om de niet-geringe beschuldiging van landverraad. Anderen kregen daarvoor na de oorlog de kogel.

Dan de bastaardzonen in Londen en de gedragingen en sympathieën van Armgard: met verklaringen onder ede probeert Van der Voet de beweringen daarover onderuit te halen. Helpen zal het niet, integendeel: het wroeten zal verder gaan. Hoe kan het ook anders. Immers: het hele rapport-Van der Voet kan worden gelezen als één grote uitdaging aan de bekritiseerde auteurs: kom op met jullie bewijzen. Ze zouden geen knip voor de neus waard zijn, als ze nu zonder slag of stoot bakzeil zouden halen. Dat doen ze dan ook niet. Noch Kikkert noch Ross, de twee auteurs die dit weekeinde niet van buis en radio waren weg te slaan.

Ross blijft zich beroepen op vijftien bronnen, overigens zonder duidelijk te maken welke. Kikkert laat iets meer zien. In het geschiedenisprogramma OVT kwam hij gisterochtend op de proppen met een verklaring (op band opgenomen) van de overleden spion en journalist P. Brijnen van Houten over het bestaan van twee bastaardzonen in Londen. Kikkert meldt dat Van Houten door de Engelse geheime dienst in 1940 naar Londen was gehaald om Bernhard in de gaten te houden, die immers als Duitser van geboorte verdacht was. Ook baseert Kikkert zich op het dagboek van ene dr. J.M. Somer die tot 1942 in het verzet zat, maar toen moest vluchten en zo ook in de nabijheid van koningin en prins kwam te verkeren. Beide figuren - Brijnen van Houten en Somer - komen ook voor in het standaardwerk van Lou de Jong over de oorlog, maar De Jong meldt niets over bastaardzonen.

Het resultaat van Bernhards opereren is kortom dat de discussie verder zal gaan, evenals het zoeken en wroeten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden