Principiële pacifist tot het einde

In Duitsland eindigde de Grote Oorlog in chaos en revolutie. Een van de weinigen die daarbij het hoofd helder hielden, was de radicale sociaal-democrate Rosa Luxemburg.

ANTOINE VERBIJ

Ze was al bewusteloos. Door twee slagen met een geweerkolf. De soldaten van het vrijkorps sleepten haar lichaam van de stoep in een auto. Toen sprong vrijkorpsluitenant Hermann Souchon op de treeplank en schoot haar door haar slaap. Het lijk werd naar het Landwehrkanaal, een paar honderd meter verderop, gereden en daar in het water gegooid. Een paar maanden later zou het lichaam van Rosa Luxemburg uit het kanaal worden gevist.

Zo eindigden de revolutionaire woelingen in Berlijn rond de jaarwisseling van 1918-1919. Die woelingen waren in wezen een verbitterde strijd tussen gematigde en radicale sociaal-democraten. De gematigden beheersten de regering onder leiding van rijkskanselier Friedrich Ebert. De radicalen waren al eerder uit de partij gestapt en hadden een eigen groep opgericht, die op 1 januari werd opgevolgd door de Communistische Partij Duitsland (KPD).

De radicale groep werd geleid door een machtige fractie in de communistische beweging: de Spartakusbond. Daarin speelden Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht een hoofdrol. Met hun geschriften, hun redevoeringen en hun krant De Rode Vlag bepaalden ze de koers van de radicalen, een koers die in december en januari zou uitmonden in de zogeheten 'Spartakusopstand' en op 15 januari eindigde met de moord op Luxemburg en Liebknecht.

undefined

Bloedbad

Wat was er allemaal gebeurd in Duitsland in het laatste jaar van de Grote Oorlog? Hoe kwamen de sociaal-democraten aan hun beslissende positie in het naoorlogse Duitse Rijk? Hoe kon een revolutie, die er in november 1918 nog zo vreedzaam uitzag, eindigen in het bloedbad van de Berlijnse Spartakusopstand, waarbij tientallen mensen om het leven kwamen en leidende persoonlijkheden genadeloos werden vermoord?

Om die vragen te beantwoorden, moeten we terug naar het begin van het einde van de oorlog. Dat begin lag in het voorjaar van 1917. De regeringsmacht was toen in feite in handen van het Opperste Legercommando, waar de generalen Paul von Hindenburg en Erich Ludendorff de scepter zwaaiden. Duitsland was een groot deel van de oorlog een militaire dictatuur, waarvan de leiding alleen verantwoording schuldig was aan de keizer en niet aan het parlement.

Maar met name Ludendorff zag de bui al hangen. Die voorzag dat de oorlog niet met succes zou kunnen worden voortgezet zonder steun uit de bevolking en dus ook uit het parlement. Hij forceerde een kabinetswijziging, liet de 74-jarige, halfblinde filosoof graaf Georg von Hertling tot rijkskanselier benoemen en hoopte er zo zeker van te zijn dat het parlement met nieuwe oorlogskredieten zou instemmen. De sluwe Ludendorff slaagde in zijn opzet.

Maar niet helemaal. Want in de SPD, die altijd zo loyaal met nieuwe oorlogskredieten had ingestemd, werd een scheuring zichtbaar. Het consequente antioorlogsstandpunt van politica Rosa Luxemburg kreeg steeds meer gehoor onder de sociaal-democratische kameraden. Een flinke factie stemde in het parlement tegen het geld voor het leger en richtte uiteindelijk de USDP op, de Onafhankelijke SPD, die uitgroeide tot een broeinest van oppositionelen.

De USPD en de toen ook al actieve Spartakusbond van Luxemburg en Liebknecht kregen de wind in de zeilen toen in Rusland de revolutie uitbrak. Luxemburg was een bewonderaar van Lenin en juichte diens putsch van oktober 1917 toe. Al zou ze nadien niet nalaten kritiek uit te oefenen op de manier waarop Lenin de revolutie liet ontaarden in een burgeroorlog. Tot de laatste klap tegen haar hoofd bleef Luxemburg een principiële pacifist.

undefined

Sovjetmodel

Maar Rosa Luxemburg was wel een voorstander van de 'dictatuur van het proletariaat'. Wat haar voor ogen stond was geen parlementarie regeringsvorm maar een regering 'van onderop', waarin de raden van soldaten, arbeiders en boeren de belangrijkste stem hadden. Het sovjetmodel dus (sovjet is Russisch voor 'raad'). Daarom bekeek ze de gebeurtenissen in de Rijksdag, het Duitse parlement, altijd met de grootste scepsis en voerde ze buitenparlementaire oppositie.

Het beviel haar dan ook helemaal niet dat de SPD zich in 1918, wederom op instigatie van Ludendorff, regeringsverantwoordelijkheid liet opdringen. Ludendorff roerde weliswaar nog flink de propagandatrommel en verkondigde dat het prima ging aan het front, maar was toch stilaan tot het inzicht gekomen dat de oorlog niet te winnen viel. Hij koos toen voor een strategie die zou uitmonden in de beroemde 'dolkstootlegende'.

Ludendorff wilde het Duitse volk doen geloven dat, wanneer de Duitsers de oorlog zouden verliezen, het te wijten was aan de demoralisering van het leger door de sociaal-democraten. En wanneer het tot vredesonderhandelingen zou komen, die voor de Duitsers ongetwijfeld desastreus zouden eindigen, moesten de sociaal-democraten die maar voeren en het leger erbuiten houden. "De SPD moet zelf de soep opeten, die ze heeft gebrouwen", was zijn idee.

En wederom slaagde hij in zijn opzet. Von Hertling werd aan de kant geschoven en prins Max von Baden (partijloos) kreeg de leiding over een regeringscoalitie van katholieken, liberalen en sociaal-democraten. Het is dan oktober 1918. Het verval van het front is niet meer te stuiten. Het komt zelfs tot openlijke muiterij in de zeehavens, vooral in Kiel. Grote delen van de marine weigerden op te stomen om slag met de Engelsen te leveren. Overal ontstonden raden van soldaten en arbeiders. De atmosfeer rook naar opstand en revolutie.

En die revolutie kwam er. Op 11 november 1918. Twee dagen eerder had von Baden de leiding van de regering overgedragen aan de sociaal-democraat Ebert. Door Berlijn bewogen zich grote mensenmenigten. Allemaal vreedzaam. Tot grote tevredenheid van Luxemburg. Op die elfde november riepen twee politieke leiders op een paar flinke steenworpen afstand van elkaar de republiek uit, beiden toegejuicht door een mensenmassa.

Uit een raam van het Rijksdaggebouw verkondigde de sociaal-democraat Philipp Scheidemann de vestiging van de 'Duitse Republiek'. Een paar uur later sprak Liebknecht, vanaf het balkon van het stadsslot, over de geboorte van de 'Duitse Socialistische Republiek'. De republiek van Scheidemann zou de meest haalbare optie blijken en is de geschiedenis ingegaan als de 'Republiek van Weimar', genoemd naar de stad waar het parlement uiteindelijk neerstreek.

Luxemburg was genoodzaakt de gebeurtenissen op afstand te volgen. Ze zat een straf uit in de gevangenis van Breslau (tegenwoordig: Wroclaw). Ze was veroordeeld wegens hoogverraad, een misdrijf waarvoor men in een militaire dictatuur met een strenge censuur al snel in de kraag werd gevat. Er zat Luxemburg weinig anders op dan de opstand vanuit haar cel met naar buiten gesmokkelde commentaren, onder pseudoniem gepubliceerd, te begeleiden.

undefined

Vrijkorpsen

In november kwam ze vrij. Ze had toen nog maar twee maanden te leven. Zij en Liebknecht werden het slachtoffer van een onzalige samenwerking van linkse en rechtse krachten in Berlijn. Rijkskanselier Ebert had, om de Spartakusopstand het hoofd te bieden, een legertje opgetrommeld van voormalige frontsoldaten, bewapende sociaal-democraten die loyaal aan hem waren, en zogeheten 'vrijkorpsen', die de Duitse nederlaag in de Grote Oorlog niet konden verkroppen.

Die vrijkorpsen, die overal in het land opdoken, waren straf georganiseerde, rechts-extremistische bendes. Uiteindelijk vormden zij de kern waaruit de nationaal-socialistische beweging van Adolf Hitler voortkwam. In de jaren na de Grote Oorlog oefenden zij een ware terreur uit in Berlijn en in het hele land. In kranten en in pamfletten riepen ze ongegeneerd op tot het vermoorden van de leiders van de Spartakusopstand.

En zo gebeurde het ook. Nadat de opstand door Eberts hulptroepen bloedig was neergeslagen, sloegen de meeste activisten op de vlucht, maar niet Luxemburg en Liebknecht. Op 15 januari werden ze, zonder ook maar een zweem van juridische grond, door vrijkorpsleden uit hun schuilplaatsen geplukt en naar het Eden Hotel vlakbij de Kurfürstendamm gesleept, waar de bevelhebbers van het illegale commando resideerden.

Daar werden ze verhoord en mishandeld. Daar besloot de commandant dat ze dood moesten. Daar werd Luxemburg naar buiten geleid, neergeslagen, doodgeschoten en in het kanaal gedumpt. Daar werd Liebknecht omgebracht en op het nabije politiebureau als 'lijk met onbekende herkomst' afgeleverd. Souchon, Luxemburgs moordenaar, op 15 januari 1918 nog maar 24 jaar oud, onttrok zich aan rechtsvervolging, werd onder Hitler gerehabiliteerd en leefde lang en gelukkig tot 1982.

undefined

Veel geciteerd door dissidenten in de DDR

Rozalia Luksenburg werd in 1871 in het oost-Poolse Zamosc geboren als dochter van Joodse ouders. Al vrij jong engageerde de bovenmatig intelligente scholiere en studente zich in de Poolse arbeidersbeweging en vertegenwoordigde ze die op tal van internationale congressen. Later verhuisde ze naar Berlijn en nam via een schijnhuwelijk het Duitse staatsburgerschap aan, inclusief haar nieuwe naam: Rosa Luxemburg.

Ze heeft een vloed aan publicaties op haar naam staan, die nog altijd intensief wordt gelezen. Haar beroemdste citaat is: 'Vrijheid is altijd vrijheid van andersdenkenden.' Deze zin behoorde tot de favoriete leuzen van dissidenten in het vroegere oostblok. Het werd in 1989 in de DDR, voorafgaand aan de val van de Muur, op talloze spandoeken geschreven, die meestal meteen door de Stasi in beslag werden genomen.

Het heeft even geduurd voordat Berlijn ertoe overging Rosa Luxemburg als ereburger te gedenken. Op de plaats waar haar lichaam in het Landwehrkanal werd gegooid, staat nu een gedenksteen. Er is een mooi plein naar haar genoemd, waarop de Volksbühne staat, een theater dat vóór en ná de val van de Muur avantgardistisch en kritisch toneel vertoonde. In het plaveisel zijn uitspraken van haar gegraveerd. Bij dat plein is ook de hoofdzetel van de huidige Linkspartij, die zich telkens weer op het denken van Luxemburg beroept. Elk jaar rond 15 januari loopt de partijleiding aan het hoofd van een optocht naar het mooie, ingetogen monument voor Luxemburg en Liebknecht op de begraafplaats Friedrichsfelde.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden