Principieel ongeschikt

Ze zaten tijdens dit tweede kabinet-Rutte in het centrum van de macht. Toch vertrokken ze voortijdig van het Binnenhof. Hoe kijken politici terug?

Ja, ook Myrthe Hilkens hoopt dat het kabinet van PvdA en VVD de eindstreep haalt, volgend jaar maart, zonder voortijdige verkiezingen. "Ik schat in: deze coalitie gaat het redden, als eerste in decennia, om de regeringstermijn vol te maken. Dat verheugt me, want ik heb het moeizame begin meegemaakt en ik weet: dit was zó de intentie. Die intentie deel ik nog steeds. Al ben ik zelf als Kamerlid helaas ongeschikt gebleken, voor de complexe situaties die het uitruilen met zich meebracht."

Ze zit aan de ruime keukentafel in haar huis in Bennebroek, alweer sinds drie jaar haar uitvalsbasis, nadat ze opstapte als Kamerlid, afziend van wachtgeld. 'Mijn korte geschiedenis in Den Haag', noemt ze het zelf, met enige zelfspot.

Myrthe Hilkens (37) leverde in augustus 2013 haar PvdA-zetel in omdat ze het fundamenteel oneens was met de strafbaarstelling van illegaal verblijf in Nederland, een 'uitruil' die haar partij in het regeringsakkoord had gesloten met de VVD. Achttien maanden was ze volksvertegenwoordiger. Voetnoot voor de geschiedenisboeken: de strafbaarstelling waartegen Hilkens zich verzette, ging later niet door.

Of het haar vertrek was dat die ommekeer in gang zette, zou ze niet durven beweren. "Er waren al meer prominente tegenstanders. Na mijn opstappen is de interne discussie in de PvdA in een stroomversnelling gekomen en is de partij opnieuw gaan onderhandelen met de VVD. Soms denk ik: misschien heb ik politiek nog het meest bereikt door weg te lopen. Door juist géén Kamerlid meer te zijn kon ik het meeste betekenen." Een verwarrende conclusie, vindt ze. "Zo'n politicus wilde ik niet zijn".

Aan dezelfde keukentafel werkt ze momenteel aan de voorbereidingen voor haar nieuwe klus: een serie tv-documentaires voor de publieke omroep NTR, gepland voor het verkiezingsjaar. Thema: politieke beeldvorming. "De vorm in plaats van de inhoud. We gaan onderzoeken hoe het politieke brein werkt, bij politici, maar ook bij kiezers. En ontrafelen hoe dat contact tussen politicus en kiezer nu eigenlijk werkt. Een Nederlands marketing-onderzoeksbureau gebruikt al MRI-scans om te testen welke delen van het brein positief oplichten als een politicus op een bepaalde manier praat, beweegt. Dat gaat ver, vind ik, maar het is ook fascinerend. Datzelfde bureau heeft in Argentinië meegewerkt aan het testen van presidentskandidaten. Zij werken ook mee aan het programma."

Ze kwam op het idee omdat de kwestie van de politieke beeldvorming haar sinds haar eigen Kamerlidmaatschap bezighoudt. Er zijn dingen waar ze de vinger niet achterkreeg: "Hoe kan een Kamerlid of bewindspersoon 'zichzelf zijn', zoals veel kiezers wensen, en toch functioneren binnen de context van macht, wat nu eenmaal het gegeven is in de politiek? Dat je 'authentiek' bent is de ultieme premisse van het vak van volksvertegenwoordiger. Maar de praktijk is vol tegenstrijdigheden. Juist om 'echt' en 'goed' over te komen moet je je als politicus achter de schermen de bemoeienis laten welgevallen van talloze adviseurs, over hoe je moet praten, wat je moet zeggen, hoe je je handen houdt. Los daarvan: ik weet niet of die kiezerswens nog wel reëel is. Politici staan onder zo'n druk om 'echt' te zijn".

Lang blond haar

Ze vroeg als beginnend Kamerlid ook advies: moest ze haar lange haar af laten knippen om ouder te lijken? "Sharon Dijksma zei toen: "Wat dacht je ervan dat mensen er gewoon aan wennen dat er vrouwen zijn met een jeugdig uiterlijk én lang blond haar die gewoon ergens verstand van hebben?"

Lastiger waren de inhoudelijke afwegingen: waar houdt het standpunt van een Kamerlid op, waar begint het standpunt van de fractie? "In Den Haag maakte ik die conflicterende beeldvorming van nabij mee. Als Kamerlid dacht ik nog: ik blijf wie ik ben, ook als we regeren. Maar dan komt de fractiediscipline. Ik begrijp het wel: als 38 fractieleden allen naar eigen inzicht opereren, dan zullen de kiezers zich al snel afvragen waar de fractie mee bezig is. Een politieke partij moet duidelijk zijn. Maar ik raakte met mezelf in conflict. Het voelde op belangrijke momenten alsof ik opdreunde wat me was opgedragen. Ik hóórde mezelf praten. Toen ik moest verdedigen dat illegaliteit strafbaar gesteld kon worden - wat voor mij een ethische kwestie is - besefte ik wat het effect was. Kiezers zien dat een standpunt ingestudeerd is, ze voelen zich bij de neus genomen. Dat had ik zelf vroeger ook als ik naar een Kamerlid luisterde. En toen was ik het opeens zelf."

Haar principiële opstelling leverde haar een enorme aanvaring op met fractieleider Diederik Samsom, waar ze niet meer op wil terugblikken. "Ik begrijp zijn opstelling ook wel". In de media kreeg ze het verwijt moralistisch te zijn, verheven boven de Haagse realiteit van compromissen. Hilkens ontkent dat pertinent: "Ik heb geen oordeel over hoe andere Kamerleden met deze dilemma's omgaan. Ieder moet daarin zijn eigen keuze maken. Ik heb geworsteld juist omdát ik die andere argumenten ook zo goed begrijp. Het was de moeilijke beginperiode van de samenwerking tussen PvdA en VVD, toen de splijtzwammen ons bezighielden en de PvdA-fractie de opdracht kreeg om vooral het beeld uit te dragen dat we het als coalitie eens waren. Ik wil niet beweren dat dat fout is. Ik vraag alleen aandacht, nog steeds, voor hoe complex het kan worden voor de betrokken politici. Daar mag meer begrip voor zijn."

Voor de PvdA was haar vertrek een gevoelige slag, want Hilkens was binnengehaald als grote belofte. Ze had als publicist aandacht getrokken met documentaires over de 'pornoficatie' van de samenleving en strijd tegen uitbuiting van prostituées. Ze durfde nieuwe wegen in te slaan. Al direct trad ze toe tot het fractiebestuur. Ze had invloed, haar woorden wogen zwaar.

"Ik ervoer in Den Haag dat een Kamerlid van een regeringsfractie continu in een mijnenveld loopt. Ik sloeg daarvan op slot. Daar zat ik op een kamertje met een persvoorlichter, mijn politieke rugdekking te regelen over het onderwerp waarover ik naar buiten trad. Ik begon omfloerst te praten. Tot die strafbaarstelling kwam. In Vrij Nederland sprak ik uit: 'De strafbaarstelling ga ik in elk geval niet verdedigen'. Dat gaf enorme commotie in de fractie. Dat had ik niet mogen zeggen. Maar ik vond het zo'n fundamenteel vraagstuk. Ik vond dat je dan het leven als zodanig strafbaar ging stellen. Dat kon ik niet uitleggen."

"De worsteling van een Kamerlid is dat je met zoveel belangen rekening moet houden. Je verhoudt je niet alleen tot de partijtop, maar ook tot de ministers in de coalitie, en tot de leden van de partij. Er zijn duizend dingen die je fout kunt doen als beginnend Kamerlid. Ik retweette eens een grapje van cabaretier Sanne Wallis de Vries, over de baard van wijnmaker Ilja Gort die zo leek op schaamhaar onder de douche. De boze mails van PvdA-leden stroomden binnen. Zulke humor was ongepast voor een Kamerlid. Het tastte mijn autoriteit aan, zei een oud-Kamerlid tegen me. Terwijl ik zeker wist dat in het echte leven veel mensen om die grap konden lachen. Dat is de tegenstrijdigheid."

Op de zeepkist

Hilkens zou graag zien dat regeerakkoorden niet zo worden dichtgetimmerd. Haar idee: laten coalitiepartijen elkaar vrijlaten om zelf initiatiefwetten in te dienen, en daar in de Kamer een meerderheid voor te zoeken. Ze ziet ook daar direct weer de bezwaren. Twijfelend: "De marges in het parlement zijn héél smal. De kans dat het dan misloopt met een initiatiefwet is levensgroot. Maar als de fracties vaker vrij worden gelaten win je ook iets. Dan wordt de parlementaire overtuigingskracht belangrijker. Dan geef je Kamerleden de vrijheid om op de zeepkist te klimmen en te verdedigen waar ze voor stáán."

De afgelopen drie jaar vielen haar soms zwaar. Ook financieel, want ze zag bewust af van wachtgeld. Met haar echtgenoot besprak ze de dag voor haar opstappen de gevolgen: geen cent inkomen. Ze waren het eens. "Niet dat ik principieel tegen wachtgeld ben. Maar ik heb er moeite mee als mensen aantoonbaar fouten maakten of wanpresteerden en wel een bonus of gouden handdruk toucheren. En nu had ik zelf een fout gemaakt, door het regeerakkoord te accepteren en daarna toch bezwaren te hebben." Op feestjes ontdekte ze hoe schizofreen de publieke opinie kan zijn. "Mensen zeiden tegen me: je bent dom, als je het geld kunt krijgen neem je het toch? Diezelfde mensen waren tégen gouden handdrukken."

"Als oud-Kamerlid ben ik gerespecteerd, maar niemand zit op je te wachten. Dat is heel moeilijk geweest. Ik noemde mezelf spottend een 'relikwie'. Alsof ik in een kostbaar doosje op de schoorsteenmantel stond: 'Kijk eens: ze heeft in de Kamer gezeten en toen heeft ze consequenties verbonden aan haar standpunt, en ze nam ook nog geen wachtgeld, geweldig hè!' Ja, iedereen vond het heel bijzonder, maar het levert geen nieuwe baan op. Eerder blijf je dat relikwie. Ik heb het nu geaccepteerd. Ik kijk wat er op mijn weg komt. En ben dankbaar voor wat ik wel heb kunnen doen: politiek commentaar geven bij 'De wereld draait door', een boek schrijven, documentaires maken."

Op een bepaalde manier is ze als oud-Kamerlid invloedrijker dan als zittend Kamerlid. Ook dat vindt ze weer zo'n contradictie. Maar als ze haar invloed kan gebruiken, zal ze het niet laten. "Ik heb een boodschap, over de complexiteit van de politiek. Over weer wat milder over elkaar oordelen. Omdat we nu onderhand wel weten wat de kritiek is, wat er allemaal niet deugt. Maar niet wat de hóóp is. Dat zit mij dwars. Wat willen kiezers écht dat er gebeurt? Daar moeten we naar op zoek."

Myrthe Hilkens

Myrthe Hilkens (37) was Kamerlid voor de PvdA van januari 2012 tot augustus 2013. Ze stapte op uit onvrede over coalitieafspraken over strafbaarstelling van illegaliteit. Ze was lid van het PvdA-fractiebestuur en woordvoerder mensenhandel en huiselijk geweld. Met Kamerlid Gert-Jan Segers (ChristenUnie) deed ze mee aan een tv-programma over Zweden, waar bezoek van prostituées strafbaar is.

Eerder was Hilkens journalist. Ze schreef het boek 'McSex, de pornoficatie van de samenleving (2008)', waarin ze waarschuwde dat porno op internet veel jongeren een verwrongen beeld geeft van seksualiteit. Ook nu werkt ze weer als journalist.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden