Opinie

Primitieve dansers sluipen door science-fiction jungle

AMSTERDAM - Verspreid over het diepe zwarte toneelgat in het Amsterdamse Muziektheater lichten de beroemde silver cushions van Andy Warhol blauw en wit op. Nog altijd is het toneelbeeld van het ballet 'Rainforest' (1968) van Merce Cunningham adembenemend mooi.

Op slag is duidelijk waarom Cunningham juist deze met helium gevulde kussens als decor wilde hebben toen hij deze in 1968 in de New Yorkse Castelli-galerie zag. Warhols tegenverzoek om de dansers naakt tussen die kussens te laten optreden willigde hij niet in: hij volstond met vleeskleurige, gescheurde maillots. Voeg hierbij het auditieve gegeven dat David Tudor een jungle van machine- en natuurgeluiden componeerde en de associatie met een primitieve dansstam in een science-fictionwereld is compleet.

In dit regenwoud combineren zij beelden en geluiden van voor en na de mechanisering. Ook Cunningham suggereert in de bewegingen van drie mannen en drie vrouwen een mechanische natuurlijkheid. De kantelingen van de torso's, de snelle rompwendingen en het opspringen vanaf de voorvoet hadden de eerste aardebewoners nooit kunnen bedenken.

De choreograaf geeft met die bizar ogende menselijke mechanica toch een pittige knipoog naar het leven in een regenwoud. Dansers sluipen rond als roofdieren, vliegen over als een zwerm insecten, 'kippen' schichtig met hun nek of houden hun hoofden schuin als vogels. Overigens zijn niet alle zes dansers even precies, snel, slangachtig soepel of beheerst in dit bos waar het broeit, blaft, brult als een machinepark. Alleen Holley Fraser weet werkelijk scherpte en spiritualiteit in haar dynamiek te leggen. 'Rainforest', zo herinner ik me van bijna dertig jaar geleden, heeft betere danstijden gehad.

Zijn de dansers in 'Rainforest' intermediair tussen natuur en techniek, zo worden zij in 'Interscape' (2001) als het ware schakelgewrichten in de tijd. Ook 'Interscape' speelt zich in een oogstrelende entourage af. Robert Rauschenberg vulde de toneelopening met een grijs-witte collage van beeldflarden uit eeuwen cultuurhistorie: een Italiaans kasteel, een paard in een harnas, een verweerd stuk plafond of behangpapier, maar ook een fossiel, een witte eend, een gescheurde ansicht van een Griekse tempel, een rij houten huizen lijken door hem zo uit een historisch prentenboek gescheurd.

Het doek wordt doorschijnend als daarachter gekleurde figuren opdoemen, als losse flarden uit de door Cunningham zelf geschreven dansgeschiedenis. De verrassing komt als het zwart-witte voordoek helemaal is opgetrokken. Dan blijkt het achterdoek daaraan gelijk te zijn, maar dan in full colour. In de tussenliggende ruimte lijken de dansers gevangen tussen de vergrijzing voor hen en de gekleurde geschiedenisflarden achter hen. In hun lichamen liggen eeuwen geheugenkunst opgeslagen. Rauschenberg gaf hun daartoe huidnauwe kostuums waarop hij een zelfde collagetechniek toepaste. De vrouwen kregen een witte achtergrond, met vooral blauwe, oranje en rode klodders en beeldstempels. De tweede huid van de mannen is zacht groen-blauw, met vage beeldrestanten op hun borst, benen en billen. Met hulp van zijn computerprogramma's legde Cunningham aan hen bewegingen op die het menselijke geheugen tot het uiterste tarten. Werkelijk alles wat deze collage-lichamen aan fragmentatie en deconstructie presenteren lijkt ontkoppeld van hun condition humaine.

Hoe ontzettend frustrerend en tegelijkertijd uitdagend moet dit beroep op fysieke controle zijn! Niets is gebaseerd op het natuurlijke gebruik van vaart, swing of logica. De met historische annotaties bedekte lijven doen hun uiterste best om zich van dat verleden te bevrijden. Maar grijs of wit kunnen zij niet worden. Zo fascinerend die onvoorspelbare motoriek is, zo afleidend ervoer ik de compositie '108' (John Cage), die met ruim honderd musici in de orkestbak en op slag-instrumentarium ter weerszijde van het toneel wordt vertolkt. Al het gedreun en gedonder doet de schedel haast barsten en drijft het geheugen op nul. Dans is beweging in tijd en ruimte. 'Interscape' confronteert de toeschouwer op indrukwekkende wijze met deze door Cunningham zo vaak gedane uitspraak. De beelden beklijven, de geluiden zijn verloren gegaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden