President stopt omstreden Poolse wetten

President Andrzej Duda Beeld REUTERS
President Andrzej DudaBeeld REUTERS

De Poolse president heeft een veto uitgesproken tegen twee wetten die de rechterlijke macht in Polen inperken.

De stem van president Andrzej Duda trilde toen hij zijn veto aankondigde op omstreden wetten die de rechterlijke macht onder politieke controle zouden plaatsen. Een onverwachte beslissing, want de president was tot nu toe als een marionet in de handen van Jaroslaw Kaczynski, de leider van het regerende Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Die marionet heeft nu een paar van zijn draadjes doorgeknipt.

Kaczynski wilde de wetten er zo snel mogelijk door hebben. Het veto van Duda zet niet alleen een streep door die rekening, maar ondermijnt de machtspyramide die Kaczynski de afgelopen jaren opbouwde.

Vereerd en verguisd

Jaroslaw Kaczynski wordt vereerd en verguisd. Voor zijn aanhangers is hij de redder van het katholieke vaderland, het genie dat Polen zijn rechtmatige plaats op het Europese toneel teruggeeft. Voor zijn tegenstanders is hij de kwade genius die Polen marginaliseert in Europa en bezig is een autoritair bewind in te voeren.

Afgelopen dagen liepen die laatsten massaal te hoop tegen drie wetten die rechtbanken onder controle zouden plaatsen van het parlement. Dat wil zeggen van Kaczynski en zijn naaste medewerkers, want belangrijke beslissingen worden genomen aan de Nowogrodzka-straat, waar de leider kantoor houdt.

Hij is geen president, geen premier en zelfs geen voorzitter van de PiS-fractie die in haar eentje een meerderheid heeft in het parlement. Niettemin beschikt Kaczynski als partijleider over het lot van ministeries, staatsbedrijven en -instituties. Maar er is een uitzondering: de president die, voor vijf jaar gekozen, niet uit zijn functie kan worden gezet.

'De balpen van Kaczynski'

Tot nu toe tekende Duda alles wat Kaczynski wilde. In de volksmond werd hij spottend ‘de balpen van Kaczynski’ en ‘de notaris van PiS’ genoemd. Hij was een volstrekt onbekende figuur voordat hij twee-en-een-half jaar geleden door de geoliede campagnemachine van PiS werd gelanceerd als presidentskandidaat. Met succes. Maar blijkbaar vindt Duda dat hij zijn ereschuld nu wel heeft afbetaald.

Zeker nu van alle kanten de druk toeneemt. Voor Duda’s paleis stond een menigte van 50.000 boze burgers. De Europese Commissie liet weten dat Polen op geen enkele clementie kan rekenen, als Duda tekent. Ook Washington liet aan duidelijkheid niets te wensen over: “We zijn verontrust over het streven van de Poolse regering om wetten aan te nemen die de rechterlijke macht inperken.”

Het is alsof Kaczynski’s list zich tegen hem keert. Hij schoof een slappe politicus naar voren die met knikkende knieën naar hem luisterde. Maar die slappe politicus luistert nu naar degenen die hem nog meer angst inboezemen. Op de dag dat PiS de macht verliest, kan hij ter verantwoording worden geroepen voor alle wetten die flagrant in strijd zijn met de grondwet, niet Kaczynski.

Revolte

Twee wetten gaan nu dus niet door. PiS heeft niet de gekwalificeerde meerderheid om het veto van de president te verwerpen. De ene wet stelde rechters van het Hooggerechtshof op non-actief, de andere plaatste de Raad voor de Rechtspraak, het orgaan dat rechters benoemt, onder controle van het parlement. Maar in zijn toespraak leek de president zich bezorgder te maken over de groeiende macht van de minister van justitie - die een rivaliserende fractie binnen PiS leidt - dan over schendingen van de grondwet.

Hoe ver Duda’s revolte tegen Kaczynski gaat, is onduidelijk. Duda’s handtekening staat onder de wetten waarmee PiS het afgelopen jaar het Constitutionele Hof onder controle van de partij bracht. Volgens zijn woordvoerder tekent Duda binnenkort wel een derde controversiële wet. Deze geeft de minister van justitie het recht alle voorzitters van rechtbanken naar believen te benoemen.

Met een veto op twee van de drie wetten, heeft de oppositie dus redenen een overwinning te vieren en tegelijkertijd door te gaan met demonstreren. Kaczynski weigerde vandaag elk commentaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden