President moet Duitsland erdoor slepen

President Steinmeier moet beslissen of hij Angela Merkel alsnog voordraagt als Bondskanselier. Beeld Getty Images

Nu de coalitiebesprekingen geklapt zijn is de kleurloze president Steinmeier aan zet. En die vindt net op tijd zijn vorm.

Opeens is de president aan zet. Sinds het mislukken van de coalitiebesprekingen dobbert Duitsland verdwaasd rond op onbekende wateren: een situatie als deze heeft de bondsrepubliek in zeventig jaar niet meegemaakt. Het land vaart zogezegd de opengelaten gaten op de grondwettelijke kaart op. En aan het roer zit een jurist met een grote zwarte bril en hagelwitte haren: Frank-Walter Steinmeier.

Steinmeier, sinds maart in het ambt, speelde nu toe een kleurloze, om niet te zeggen onzichtbare rol als president. Nu treedt hij naar buiten met onverwachte eigengereidheid. Nee, hij gaat geen nieuwe verkiezingen uitschrijven. En nee, hij legt zich niet zomaar neer bij het mislukken van de onderhandelingen tussen CDU/CSU, Groenen en liberalen, of de weigering van de SPD om te regeren.

Vandaag liet hij ze een voor een bij hem langskomen, in zijn kasteel Bellevue in het hart van Berlijn: de verantwoordelijken voor de geklapte verkenningen voor een ‘Jamaica-coalitie’. En morgen verschijnt SPD-leider Martin Schulz op het matje. Na de stembusgang wilden de sociaal-democraten, die een historische nederlaag leden, de oppositiebanken in, om in alle rust de wonden te likken.

Ook maandag nog bleef het SPD-bestuur erbij: de partij wil pertinent niet in een nieuwe ‘grote coalitie’ met Merkel, zoals de afgelopen vier jaar. Die is in september weggestemd, benadrukt Schulz: CDU/CSU en SPD verloren flink. Maar de druk groeit; ook in de achterban gaan stemmen op om het stugge ‘njet’ te laten varen. Steinmeier, zelf sociaal-democraat, zal die druk nu stevig opvoeren.

'Een nieuwe president'

Duitsland lijkt opeens te beseffen dat er daadwerkelijk iemand woont, daar in slot Bellevue. Op een enkele redevoering na vernamen ze het afgelopen half jaar vanuit die richting niet veel. De huidige crisis, schrijft de Süddeutsche Zeitung, ‘maakt van Steinmeier een nieuwe president’. Hij is een ‘gelukstreffer’ voor Duitsland, meent weekkrant Die Zeit, de perfecte man voor de job.

Steinmeier, 61 jaar, is een door de wol geverfd politicus. Hij was twee keer minister van buitenlandse zaken onder Angela Merkel, nam het in 2009 tegen haar op, maar verloor. Voor het tijdperk-Merkel was hij chef van het ‘Bundeskanzleramt’ onder Gerhard Schröder, zijn mentor. Steinmeier staat bekend om zijn diplomatieke vaardigheden, al kan hij af en toe opvliegend zijn.

De bondspresident heeft vooral een ceremoniële functie, maar bij de vorming van een nieuwe regering is zijn rol wat groter. Hij draagt een kanselier voor, die de Bondsdag vervolgens met absolute meerderheid moet aannemen. Is er geen coalitie te vinden met een meerderheid in het parlement, zoals nu, dan struikelt de kanselierskandidaat daar. Dat is de situatie waar Duitsland nu in zit.

Toch moet Steinmeier nog steeds een kanselier voorstellen. Zo schrijft de grondwet het nu eenmaal voor. Stel dat hij nu alsnog Merkel voordraagt en zij wordt verworpen. Dan volgen nieuwe stemrondes, waarin ten slotte een gewone meerderheid genoeg is. Die haalt Merkel naar verwachting wel. Nu mag Steinmeier dus kiezen: zo’n minderheidsregering accepteren, of de Bondsdag naar huis sturen.

Enfin, het is allemaal nog theorie, zoiets is nog nooit gebeurd. Het zijn de onbevaren wateren van de Duitse grondwet. Duidelijk is: de president heeft op dit punt reële macht. Leveren de gesprekken met de partijleiders niets op, dan is het aan Steinmeier, plotselinge interimkapitein op het schip van de Duitse democratie, om de koers te bepalen: nieuwe verkiezingen of niet.

Lees ook: Duitse president Steinmeier maant andere partijen tot bezinning

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden