Interview

President Kagame: 'De genocide heeft ons veel geleerd over intolerantie'

Paul Kagame: 'Als de Rwandezen me niet meer willen, vertrek ik de volgende dag.' Beeld Claire Martin/HH

Als guerrillaleider maakte hij in 1994 een einde aan de Rwandese genocide. Als president leidt Paul Kagame twintig jaar later één van Afrika's grootste successen. Westerse landen staan in de rij voor deze 'donor darling'. Activisten betitelen hem juist als 'troeteltiran'. Een gesprek met de geliefde en gevreesde leider over zijn dubbele imago.

Of hij er bezwaar tegen heeft met een persoonlijke vraag te beginnen. "Geen probleem. Maar ik voel me wel ongemakkelijk", geeft Paul Kagame (56) meteen toe. Zenuwen? Bij de president van Rwanda die Bill Clinton en Bill Gates tot zijn vrienden rekent? Bij de onverschrokken ex-militair die twee bevrijdingsoorlogen won? (zie kader onderaan). Met grote passen was hij de enorme, kale ruimte achter zijn ministerszaal binnengekomen. Meters marmeren vloer met enkel een groot tapijt en zetels aan weerszijden. Aan het hoofd één stoel bestemd voor hem. Achter hem de Rwandese vlag. Naast hem een flesje water dat hij gedurende het - uiteindelijk zeer lange - gesprek niet aanraakt.

Kagame is net zo lang en spichtig als op de bekende beelden. Maar zijn gezichtsuitdrukking is zachter in persoon. "Netjes kleden en rechtop zitten, hij houdt niet van onderuit hangen", was het advies van lokale journalisten. Kagame heeft zijn lange benen sierlijk over elkaar geslagen, zijn handen plechtig in zijn schoot gevouwen. Hij draagt een donkergrijze - of is het een vaalzwarte? - pantalon, leren veterschoenen, een lichtblauw overhemd en een zwart colbert. Geen stropdas of manchetknopen. Enkel zijn trouwring blinkt. "Geen gouden kranen in zijn buitenhuis en wanneer anderen als dessert chocolademousse bestellen, vraagt hij om fruit", zo schetste een diplomaat in Kigali zijn soberheid. De Rwandese hoofdstad ademt dezelfde rust, reinheid en regelmaat die de gedisciplineerde Kagame hoog in het vaandel heeft. De straten zijn onwerkelijk schoon en in de avonduren bijkans uitgestorven.

Binnentuin en zwembad
Het ommuurde presidentiële kantoor in de stad is overigens niet bescheiden, met een chique binnentuin en een zwembad. "Het was ooit een hotel", legt zijn perschef uit, een vrouw met Amerikaans accent van eind twintig. Kagame schijnt zich te omringen met jonge mensen omdat die hard willen werken, zo gaat het verhaal. "We hebben een restaurant en een sportschool; hij tennist en wil dat zijn personeel ook fit blijft."

Die persoonlijke vraag: in welke stemming Kagame de twintigste herdenking van de genocide volgende week zal doorbrengen? "In diepe reflectie over wat deze tragedie heeft betekend niet alleen voor individuen, maar ook voor de natie", zegt hij traag en naar de grond starend. "De gebruikelijk plichten gaan door, maar de sfeer is uiteraard anders. Ook in huis. Mijn vrouw is ook altijd wat naar binnen gekeerd."

Beeld Trouw
Juli 1994: Rwandezen op de vlucht voor geweld. Beeld afp

De afgelopen twintig jaar is het piepkleine Rwanda getransformeerd van 'drama' tot 'wonder van Afrika'. Het land dat toen op alle terreinen in puin lag is nu één van de veiligste op het continent, waar een buitenlander zonder gevaar 's avonds laat achterop een motortaxi kan springen. "Doet u wel de verplichte helm op?", vraagt de president . De economie groeit jaarlijks met gemiddeld zeven procent en corruptie is het laagst in de regio. Bijna iedereen heeft een zorgverzekering en bijna alle kinderen gaan gratis naar school. De meerderheid van de parlementariërs (65 procent) is vrouw - uniek in de wereld - en anders dan in de meeste Afrikaanse landen is homoseksualiteit niet strafbaar. "De genocide heeft ons veel geleerd over intolerantie", onderbouwt Kagame.

"Omdat hier zulke inhumane dingen gebeurd zijn, hebben we een verbetenheid om te veranderen", verklaart hij de vooruitgang in Rwanda. Hij gaat voorover zitten met zijn ellebogen op zijn knieën, zoals een coach die zijn team een speltactiek gaat uitleggen. "Vervolgens zijn we onze plannen gewoon gaan uitvoeren. We zijn niet verwend met olie of goud, zoals andere Afrikaanse landen. Wij hebben enkel een drijfveer en de kwaliteit om meer te doen met minder. In de bevrijdingsstrijd hadden we ook minder wapens en mankracht. Zo werkt het ook met hulpgeld; we verspillen geen druppel."

Overheidsslogans
'We'. Net zoals de meeste Rwandezen, vermijdt Kagame de woorden Hutu en Tutsi, de twee etnische groepen die tijdens de genocide tegenover elkaar stonden. Divisionisme is in Rwanda verboden. Dus iedereen spreekt in overheidsslogans, die zeggen dat je in de eerste plaats Rwandees bent. Het komt soms onecht over. Gelooft Kagame dat er echte eenheid is? "Het niveau van verdeeldheid dat er was, is een wereld van verschil met nu. Maar het helen van een samenleving als de onze is nooit voltooid. Het is een traag en frustrerend proces."

De Verenigde Staten, Groot-Brittannië, ook Nederland staan hoe dan ook in de rij voor 'donor darling' Kagame en groeidiamant Rwanda, het uithangbord voor ontwikkelingshulp. Niet in de laatste plaats omdat Kagame met zijn sterke leger en strakke leiding het enige stabiele land in Centraal-Afrika is.

 
De genocide heeft ons veel geleerd over intolerantie

Maar de adoratie wordt overschaduwd door de beschuldigingen van mensenrechtenorganisaties en Rwandese critici in het buitenland. Zij beschuldigen Kagame van het muilkorven van de pers en oppositie, het uitschakelen van dissidenten in het buitenland en oorlogsmisdaden in aangrenzend oorlogsgebied Oost-Congo. Kagame zou daar de rebellengroep M23 steunen. Dat laatste was zo hardnekkig dat het vorig jaar tot het schrappen van hulpgeld door verschillende landen leidde.

De ontwapening van M23 niet veel later lijkt Rwanda's betrokkenheid te bewijzen. Al heeft het effectiever optreden door de VN-vredesmacht er ook veel mee te maken. Kagame, die zegt dat zijn relatie met het Westen hersteld is, ontkent alles. Kunnen we het rijtje recente beschuldigingen langsgaan? "Ga uw gang", zegt hij geduldig.

Uw naar Zuid-Afrika uitgeweken ex-generaal Nyamwasa beweerde pas alweer door uw mensen te zijn aangevallen in zijn huis en uw ex-inlichtingenchef Karegeya werd gewurgd gevonden in Johannesburg. U heeft betrokkenheid ontkend, maar zei er geen spijt van te hebben als u wel opdracht tot de moord had gegeven. Waarom?
"Er zijn bewijzen dat Karegeya achter granaataanvallen in Kigali zat. Wij hebben de Zuid-Afrikaanse autoriteiten gevraagd waarom ze iemand herbergen die een bevriende natie aanvalt. Wat is er mis mee als ik zou zeggen 'als ik hem te pakken had kunnen krijgen, zou ik hem zelf doden'? Het is mijn verantwoordelijkheid om Rwandezen te beschermen. Het zou hypocriet zijn om te doen alsof ik zijn dood betreur. Ik was gewoon hondseerlijk."

Maar is het dan wellicht niet vreemd dat u ervan wordt beschuldigd een doodseskader te hebben?
Verveeld: "Waar is het bewijs? Doodeskaders? Belachelijk. Ik kan mijn tijd niet besteden aan individuen die hier niet eens volgelingen hebben. Anders zouden ze niet vluchten."

U zou het ontstaan van sterke oppositie blokkeren door oppositieleden, zoals Mushayidi, Ntaganda en de uit Nederland teruggekeerde Ingabire, op te sluiten.
"Er zit niet één oppositielid in de gevangenis", zegt hij, nu met priemende ogen. "Niet één. Mushayidi is nooit politicus in Rwanda geweest en zit vast omdat hij samenwerkte met de extremisten en plannen had de regering omver te werpen. Die mevrouw uit uw land heeft ook toegegeven diezelfde extremisen te hebben gesteund. Ntaganda weigerde het registratieproces voor politieke partijen te volgen en mobiliseerde mensen om geweld te gebruiken."

 
Het is mijn verantwoordelijkheid om Rwandezen te beschermen. Het zou hypocriet zijn om te doen alsof ik zijn dood betreur

U vreest geen sterke oppositie tegen uw RPF?
Cynisch lachend: "Ik heb twintig jaar geleden die monsters bevochten, waarom zou ik bang zijn voor politici?"

Hoe gaat u om met uw dubbele imago van visionair enerzijds en dictator anderzijds?
"Ik weet dat ik geen dictator ben. Welke dictator debatteert op Twitter met journalisten? Maar ze willen mijn kant van het verhaal niet horen. Het zijn de wonden die bij een strijd horen."

Voelt het zo, als wonden?
"Ja, want het is oneerlijk. Ik verwelkom gesprekken. Maar men beschuldigt mij liever van een afstand. Donoren willen je managen, voor je beslissen. Ze willen dat je hun waarden overneemt en de jouwe vergeet."

Hij klinkt onbegrepen en geeft toe het vernederend te vinden dat hij, ondanks de vooruitgang, nog van hulpgeld afhankelijk is. "Het krenkt mijn trots, maar het is nu nodig om er uiteindelijk vanaf te komen. Al is het complex om uit die vicieuze cirkel te stappen." Ondertussen 'bepalen zij wie goed en fout is'. "Zit ik hier zo lang door mezelf op te dringen?", vraagt hij. "Als de Rwandezen me niet meer willen, vertrek ik de volgende dag. Maar als buitenstaanders het zeggen, neem ik daar aanstoot aan. Het Westen wil één standaard. Ze hebben één zienswijze. Maar ik leef in de Rwandese realiteit."

Vindt u misschien dat het Westerse model van complete democratie, met een sterke oppositie en vrije pers, in nog van extreem geweld herstellend Rwanda niet werkt?
"Complete democratie, wat betekent dat? Ik heb het nergens gezien, ook niet in Westerse landen die mij bekritiseren. Oppositie wordt in Afrika alleen gewaardeerd als het chaos veroorzaakt. En is de pers zo onafhankelijk in de Westerse wereld als we schandalen zoals bij News of the World en de verstrengeling met de macht zien?"

Vermoeid, maar gedreven gaat hij door: "Er wordt gezegd 'Kagame heeft met meer dan 90 procent de verkiezingen gewonnen'. Rwanda draait op overleving. We proberen overlevenden, die vaak niks meer hebben, en de daders, die wraak vrezen, gelijke kansen te geven. Ze kennen mij. Een ander niet. De uitslag had zelfs 100 procent kunnen zijn. Het is contextueel. Hoe kun je Rwanda, dat twintig jaar geleden nog verlamd was, vergelijken met een samenleving die al 200 jaar stabiel is?"

Vindt u het erg dat uw regeerstijl u bij sommigen impopulair maakt?
"Ik ben geen populair persoon. Ik doe wat effectief is voor het volk. Rwandese veehoeders gebruiken stokken die ze pellen en dan in het vuur steken zodat ze daarna niet makkelijk breken. Net zoals die stokken, heb ik extreme hitte doorstaan. En het is het waard geweest. Ik had mijn leven niet beter hebben kunnen besteden."

 
Ik weet dat ik geen dictator ben. Welke dictator debatteert op Twitter met journalisten?

De beloofde 45 minuten, blijken 3 uur en 24 minuten te zijn geworden. "Hij vindt het leuk om met jonge mensen te spreken", zegt zijn perschef, die door Kagame werd teruggefloten toen ze na anderhalf uur wilde afronden. De extra tijd gaf ruimte voor de lastige vragen; dat spreekt voor een president.

Maar na het gesprek ontstaat er een stroom aan negatieve berichten over Rwanda. Door de aanval op ex-generaal Nyamwasa breekt er die middag een diplomatieke oorlog met Zuid-Afrika uit; beide landen zetten diplomaten uit. Een week later ontstaat er een Twitterrel rond het presidentiële kantoor; via een nepaccount van een buitenlandse journalist zouden aanvallen op critici worden gedaan. Deze week meldde Reuters dat Rwanda's economische groei in 2013 toch een flinke klap heeft gehad door het korten van de subsidies: 4,6 procent in plaats van de voorspelde 6,6. En een Vlaamse journalist meldt ernstig geweld tussen Hutu's en Tutsi's op verschillende plekken.

Of hij bang is voor oplaaiend geweld, was nog een vraag. "Daar is nu weinig grond meer voor", verzekerde Kagame. "Maar als het wel gebeurt op de schaal van toen, dan geef ik mijn geloof in de mensheid op."

Genocide
Op 6 april 1994 werd het vliegtuig van toenmalig Rwandees Hutu-president Habyarimana uit de lucht geschoten. Op 7 april begon een militaristisch uitgevoerde en door propaganda opgezweepte volkerenmoord op de Tutsi-minderheid (15 procent), die de Hutu's weer als vanouds zouden willen knechten.

Minstens 800.000 Tutsi's en gematigde Hutu's werden volgens de VN in honderd dagen vermoord. De Rwandese autoriteiten hebben het over ruim een miljoen doden. Het is onduidelijk wie er achter de aanslag op Habyarimana zat. Volgens een enkeling Kagame zelf, die zijn volk opofferde omwille van de macht. Een vaker gehoorde lezing is dat Hutu-extremisten binnen de regering de aanslag nodig hadden om de genocide op gang te brengen.

Wie is Paul Kagame?
Paul Kagame (23 oktober, 1957) groeide op in een vluchtelingenkamp in Oeganda. Zoals veel Tutsi's ontvluchtte zijn gegoede ouders de Hutu-revolutie van 1959, die de lange Tutsi-dominantie beëindigde. In Oeganda vocht hij in de jaren tachtig in het rebellenleger van de huidige president Museveni. Kagame werd officier in het Oegandese leger en, na een militaire opleiding in de VS, leider van het Rwandees Patriottistisch Front (RPF). Dat viel Rwanda vanaf 1990 vanuit Oeganda binnen en maakte een einde aan de genocide tegen Tutsi's in 1994.

Nadat hij namens de RPF, nog steeds de regerende partij, eerst vice-president en minister van defensie was - "Ik vond mezelf te jong om het land te leiden" - werd hij in 2000 president. In 2017 zit zijn tweede en laatste termijn erop. Ondanks tegengestelde geruchten zegt hij "niet van plan te zijn" te blijven zitten. Met zijn vrouw Jeanette kreeg hij drie zonen en een dochter.

 
Maar als het geweld weer oplaait op de schaal van toen, dan geef ik mijn geloof in de mensheid op
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden