President in een heldenfilm

Ronald Reagan was tijdens zijn presidentschap weinig populair; zijn statuur groeide pas na zijn vertrek. De lichtgewicht, voor wie het presidentschap niet veel anders was dan een filmrol, bracht de Verenigde Staten terug naar de top van de wereldranglijst.

Rutger van der Hoeven

,,Landgenoten, met genoegen kan ik u vandaag melden dat ik wetgeving heb getekend die Rusland voorgoed illegaal verklaart. Over vijf minuten beginnen we met bombarderen.'' Aldus begon Ronald Reagan eens, tijdens een van de grimmigste episoden van de Koude Oorlog, een radiotoespraak voor de natie.

Grapje. Het betrof slechts een test of de microfoon werkte, die per ongeluk de ether in ging. Reagan joeg er zijn tegenstanders voor de zoveelste keer mee de boom in. Hoe kon iemand met zo'n grote verantwoordelijkheid daar zo lichtvaardig mee omgaan? Kon de machtigste man ter wereld tenminste de indruk wekken dat hij begreep hoe belangrijk zijn ambt was?

Ronald Reagan raakte echter nooit onder de indruk van zijn baan. Geen president straalde zo uit dat het hem allemaal probleemloos afging, dat hij het presidentschap even soepel acteerde als een van de filmrollen uit zijn Hollywood-tijd. Reagan hield van uitslapen, lange weekends op zijn ranch en televisie kijken. Het presidentschap bracht daar geen verandering in. Kritiek daarop pareerde hij zoals altijd met een grap: ,,Niemand is ooit doodgegaan aan hard werken. Maar waarom zou je het risico nemen?''

Wat een verschil met de zure Nixon, met de doodsaaie Ford, met de belerende Carter! De meeste Amerikanen genoten ervan, al wordt de steun voor Reagan steevast overdreven. Tijdens zijn ambtstermijn keurde volgens opiniepeilingen gemiddeld 57 procent van de Amerikanen zijn beleid goed, wat hem een middenmoter maakt in de naoorlogse geschiedenis van de VS. Maar Reagans statuur groeide na zijn afscheid van de politiek: een opiniepeiling in 2001 wees uit dat hij in de ogen van de Amerikanen slechts Roosevelt en Kennedy voor zich moet dulden als grootste presidenten van de vorige eeuw.

Groots was ook het project dat Reagan had uitgestippeld. Toen hij in 1980 tot president gekozen werd, kampten de VS met tegenslagen. De nederlaag in Vietnam lag de Amerikanen nog vers in het geheugen, hun vertrouwen in de overheid was door de paranoïde Nixon ernstig aangetast, economisch ging het slecht. De Sovjet-Unie leek juist te blaken van kracht en was Afghanistan binnengevallen, terwijl de VS gezicht verloren door een maandenlange gijzeling van Amerikanen in het revolutionaire Iran van Khomeini.

Reagan verafschuwde de defaitistische sfeer die hij proefde. Hij was diep overtuigd van de superioriteit van het Amerikaanse systeem van vrij ondernemerschap en democratie en wilde de VS aan de eigen haren uit het moeras sleuren tot het weer het schijnende baken van vrijheid en voorspoed was die het land volgens hem hoorde te zijn.

De in 1911 in het landelijke Illinois geboren zoon van een schoenverkoper had een indrukwekkend levenspad afgelegd. Hij studeerde economie en sociologie, werkte enkele jaren als sportcommentator voor de radio, en werd in 1937 filmacteur in Hollywood. 'Dutch' Reagan heette hij toen, naar de bijnaam die zijn vader hem gegeven had. ,,Waarom gebruiken we niet Ronald'', suggereerde Reagan zijn doopnaam, toen zijn impressario's 'Dutch' niet indrukwekkend genoeg vonden.

Reagan was geen steracteur, maar hij had toch in vrij grote producties gespeeld toen hij zich in 1942 aanmeldde als soldaat. Hij diende in de 'Filmeenheid', die propagandafilms maakte. Wrang genoeg werden hij en andere 'filmsoldaten' juist toen door 'thuisblijver' John Wayne voorbijgestreefd als typisch Amerikaanse held.

Na de Tweede Wereldoorlog flirtte Reagan met het communisme, maar hij staakte dat al snel -volgens kwade bronnen omdat de communisten hem een windvaan vonden, die de politieke overtuiging had van de laatste persoon met wie hij gepraat had. Reagan voerde campagne voor de Democraat Harry Truman en ontwikkelde zich tot een fervent anti-communist. In zijn privéleven zat het Reagan in die jaren tegen. Hij scheidde van zijn vrouw Jane Wyman, met wie hij twee kinderen had. Naar eigen zeggen werd hij daarop uit de goot gepikt door een andere filmactrice, zijn latere vrouw Nancy, met wie hij nog eens twee kinderen zou krijgen.

In 1954 gaf Reagan zijn filmcarrière op en werd woordvoerder van General Electric. Hij werd actief in de Republikeinse Partij als toespraakschrijver. In 1967 deed hij een gooi naar het gouverneurschap van Californië en werd prompt gekozen, vooral door zijn faam als filmster en zijn belofte de staatsuniversiteit, waar hasj gerookt werd, 'psychedelische rockconcerten' werden gegeven en de revolutie werd gepredikt, schoon te vegen. Hij deed dat vervolgens met bruut geweld en viel als gouverneur verder op door harde bezuinigingen op sociale uitgaven.

In 1980 werd Reagan met een conservatieve agenda gekozen tot president. Zijn hoofddoelen waren herstel van de economie, het nationale zelfvertrouwen en de vijandschap jegens de Sovjet-Unie. De toenadering tussen de supermachten van de jaren zeventig, de zogenaamde détente, was voor hem een belachelijke onderneming, die de nationale veiligheid toevertrouwde aan 'een Frans woord'.

Reagans eerste prioriteit was echter de economie. Hij ging die te lijf met 'Reaganomics', een combinatie van drastische belastingverlaging en torenhoge defensie-uitgaven, ook wel 'militair Keynesianisme' genoemd. Bij het doordrukken van zijn binnenlandse agenda maakte Reagan gebruik van de enorme toename in zijn populariteit door een aanslag in 1981. Hij werd toen neergeschoten door een gek die indruk wilde maken op actrice Jody Foster, en een film nadeed.

De zwaargewonde Reagan maakte veel indruk, bijvoorbeeld door zijn vrouw Nancy te begroeten met de befaamde woorden van een verslagen zwaargewicht: ,,Dag schat, ik vergat te bukken.'' Tegen de verzamelde artsen zei hij te hopen dat ze allen Republikeins waren. Maar hoewel hij weer snel aan het werk ging was de schade van de aanslag groter dan het Witte Huis wilde doen geloven: volgens zijn officiële biograaf kreeg Reagan na de aanslag zijn befaamde vitaliteit nooit terug en kreeg hij concentratieproblemen.

De economie trok na een jaar aan, weliswaar belast met een enorme staatsschuld die onder Reagans bewind tot onvoorstelbare hoogte groeide. Dat baarde hem weinig zorgen. Gevraagd of hij wakker lag van het nationale debet, zei Reagan: ,,Nee hoor. Door zijn groei is de staatsschuld nu zo groot dat hij voor zichzelf kan zorgen.''

Het 'Amerikaanse wonder' gaf Reagan steun in de rug voor wat hij als de lastigste internationale tests van zijn eerste ambtstermijn beschouwde: de G7-ontmoetingen. De Britse premier Margaret Thatcher was er zijn grote bondgenoot, de Franse president François Mitterrand, qua karakter eigenlijk in alles de tegenpool van Reagan, zijn grote tegenstander. En Reagan, zo blijkt uit zijn memoires, zag de ontmoetingen ook als karakterstrijd -zoals hij eigenlijk alle politieke confrontaties beleefde.

Nadat de economie verbeterde, had Reagan zijn handen vrij voor zijn volgende tegenstander: de Sovjet-Unie. Tijdens de verkiezingscampagne in 1980 noemde hij de Russen al 'monsters met een andere achting voor menselijk leven dan wij'. Twee jaar later riep hij de wereld op hem te vergezellen in een 'kruistocht voor vrijheid' die de Sovjet-Unie op 'de vuilnisbelt van de geschiedenis' moest doen belanden. Het hoogtepunt van zijn retorische bombardement viel in 1983, toen hij tijdens een toespraak de Sovjet-Unie aanduidde als het 'Rijk van het Kwaad'.

Voor zijn 'kruistocht' joeg Reagan in vijf jaar tijd het defensiebudget van omhoog van 158 tot tot 289 miljard dollar, tot het Congres een einde aan de stijging maakte. Hij stak tientallen miljoenen in de hopeloze ontwikkeling van een ruimteschild tegen vijandige raketten (SDI), en nam een nieuwe, met opzet naar de pers gelekte en buitengewoon agressieve nucleaire doctrine aan waarin stond dat 'de nucleaire strijdmacht van de VS ook in het geval van een lange oorlog moet winnen'.

Het is achteraf makkelijk te onderschatten hoe grimmig deze stappen destijds waren. Reagans veiligheidsadviseur Paul Nitze bijvoorbeeld schatte destijds de kans op een kernoorlog met de Sovjet-Unie op veertig procent. Reagans offensief oogstte daarom naast enthousiasme ook grote vrees.

Vooral aan deze zijde van de oceaan twijfelden velen eraan of Reagan de man was die zo'n hachelijke onderneming als terugdringen van de Sovjet-Unie moest worden toevertrouwd. Zelfs Reagans meest fervente aanhangers schaarden bovenmatige intelligentie niet bij zijn kwaliteiten en drukten zich eufemistisch uit met termen als 'lichte intellectuele bagage'. Reagan verborg zijn grote hekel aan wijsneuzen allerminst, bracht elke kwestie terug tot een morele goed-fout-tegenstelling en verwoordde die in ongepolijste termen.

Ook andere karaktertrekken deden tegenstanders fronsen. Zo verving Reagans staf al snel dossiers en memo's door video's, omdat de president anders na enkele alinea's verveeld raakte en afdwaalde, en probeerden zij vergaderingen zo kort mogelijk te houden. ,,Tekeningen maken was Reagans meest geliefde bezigheid tijdens vergaderingen, vooral van cowboys en Indianen'', schreef een medewerker eens. Berucht was ook Reagans desinteresse voor details en zijn hardnekkige neiging om feiten zo te dat ze een mooi verhaal vormden. Maar Reagan had ook andere kwaliteiten. Zijn aanhangers meenden in ieder geval dat zijn charisma, leiderschap, zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen zijn tekorten ruimschoots compenseerden.

Tot de gevreesde oorlog met de Sovjet-Unie kwam het nooit. Maar in de tweede helft van zijn presidentschap kwam wel een ander aspect van Reagans buitenlandse politiek naar voren: zijn streven naar vrede. Ondanks de enorme wapenopbouw had Reagan een afkeer van kernwapens, maar hij geloofde dat de wereld enkel een kernoorlog kon afwenden als de VS zó machtig waren dat zij de Sovjet-Unie tot ontwapening konden dwingen.

Tevens was Reagan zo vast overtuigd van de superioriteit van het Amerikaanse systeem, dat hij maar één reden zag waarom de Russische leiders aan het communisme vasthielden: ze vergisten zich. Elke Russische leider die hij zag passeren -Brezjnev, Andropov, Tsjernenko en Gorbatsjov- stuurde hij daarom brieven waarin hij hen voorstelde de vijandschap overboord te zetten, en waarin hij de zegeningen van democratie en vrij ondernemerschap bezong.

Pas met Gorbatsjov kwam hij uiteindelijk om de tafel te zitten, en ditmaal waren het de haviken in zijn regering die de schrik om het hart sloeg. Bij de eerste ontmoeting, in 1985 in Genêve, spraken de leiders meteen af elkaars land te bezoeken. In 1986 ontmoetten ze elkaar opnieuw, in Reykjavik. Gorbatsjov had daarop aangedrongen: het economische systeem van de Sovjet-Unie was volledig uitgevreten door corruptie en militaire uitgaven, en Gorbatsjov wist dat de Sovjet-Unie de wapenwedloop met de VS niet kon volhouden.

Hij stelde Reagan daarom voor alle kernwapens ter wereld bij het schroot te zetten. Tot ieders verbazing accepteerde Reagan dat, maar zijn weigering SDI op te geven voorkwam een ongekend akkoord. In de jaren daarop verzwakte de Sovjet-Unie steeds meer, terwijl Reagan een agressieve politiek bleef voeren. Gorbatsjov was gedwongen in wapenovereenkomsten grote concessies te doen.

Zijn presidentschap was daarmee de heldenfilm geworden die Reagan zich ervan voorgesteld had. De Sovjet-Unie worstelde met grote interne problemen, de Amerikaanse economie draaide goed en Reagan was populair. Tegenstanders wezen op de enorme staatsschuld, de uitgeklede sociale voorzieningen en de grote invloed van uiterst intolerante, religieus-rechtse ideologie in de overheid. Reagan werd niettemin als held uitgezwaaid in januari 1989.

Daarmee eindigde ook zijn voorspoed. Al snel kwam hij in de greep van de ziekte van Alzheimer. In 1993 kwamen daarvan de eerste tekenen naar buiten, zoals tijdens een etentje voor de Britse ex-premier Thatcher, waar Reagan tweemaal dezelfde toespraak hield. Een jaar later, bij de begrafenis van Richard Nixon, was Reagan compleet gedesoriënteerd en herkende hij niemand. Enkele maanden later informeerde hij zijn landgenoten, via een handgeschreven brief, over zijn ziekte.

In zijn laatste jaren wist Reagan niets meer van zijn presidentschap, herkende hij zijn vrouw soms niet, en werd hij afgeschermd van de pers. Een journalist die een familielid opzocht, zag Reagan eens met een gelukkig gezicht de bladeren opvegen op het uitgestrekte gazon van het verzorgingstehuis waar hij verbleef. Achter hem strooide zijn lijfwacht de bladeren weer uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden