President Balkenende goed voor Nederland

De Nederlandse premier lijkt geschikt om als president bruggen te bouwen in Europa.

Mirte van den Berge en Adriaan Schout verbonden aan Instituut Clingendael

Tony Blair is al jaren in beeld als grote kanshebber voor de post van ’president’ van de Europese Raad, de club van regeringsleiders in de Europese Unie. Echter, nu de invulling concreet wordt – alleen de Tsjechische president Klaus houdt het Verdrag van Lissabon nog tegen – krabbelen de lidstaten terug in het aanstellen van een sterke voorzitter met star power. Nu wordt gezocht naar een bruggenbouwer in plaats van een visionair leider. Jan Peter Balkenende wordt veel genoemd. Maar is hij geschikt voor de job? En zou zijn benoeming goed voor Nederland zijn?

De Europese Raad is het orgaan waar grote Europese initiatieven worden genomen en waar de grote politieke geschillen worden opgelost. Hierbij gaat het om zaken als landbouwhervormingen, financiering van de EU, en ontwikkelen van visies over staatssteun – kortom, onderwerpen waar grote nationale gevoeligheden liggen.

Daarbij, het sturen van de discussies tussen de Europese regeringsleiders vereist veel geduld al was het maar omdat eigengereide regeringsleiders elk de ruimte moeten hebben om hun eigen nationale publiek te kunnen bedienen. Hij of zij moet nationale gevoeligheden onderkennen en regeringsleiders het gevoel geven hun belangen te begrijpen en mee te zullen wegen.

Ook sluwheid is essentieel. Je moet blokkades kunnen omzeilen. Successen dienen tactisch worden toebedeeld aan anderen. De voorzitter kan dan dus maar beter een laag profiel kiezen. Anders dan Blair, die halverwege het Britse voorzitterschap in 2005 een lijst aan de media verstrekte met behaalde successen waardoor andere landen zich overruled voelden en de hakken in het zand zetten. Hoog inzetten betekent dat de ’president’ onderdeel is van het probleem in plaats van de oplossing.

De functie is dus eigenlijk een vat vol paradoxen. De president moet grote lijnen kunnen uitzetten over de Europese toekomst, maar vooral ook veel ruimte overlaten aan andere ideeën. Iemand met een presidentieel charisma die zich bescheiden opstelt. Hij moet doortastend optreden zonder te intimideren. Eindeloos zoeken naar consensus en toch besluitvaardig zijn. Sociaal inlevingsvermogen hebben voor al zijn onderhandelingspartners, maar een dikke huid hebben.

Kijkend naar het politieke speelveld in Europa nu, maakt een langzittende minister-president van een middelgroot land wel kans. Nederland staat in Brussel bekend als pro-Europees maar met de nodige reserves – geheel passend in het huidige Europese klimaat. De Nederlandse poldercultuur sluit goed aan bij het politieke overleg in Europa.

Ook lijkt Balkenende als persoon gekwalificeerd. Hij laat successen herhaaldelijk over aan anderen, zoals blijkt uit de zichtbaarheid van Wouter Bos in de financiële crisis. Hij schijnt binnenskamers charmant, innemend en humoristisch te zijn. In zijn premierschap sinds 2002 heeft hij zijn sluwheid veelvuldig getoond door met creatieve oplossingen te komen voor lastige problemen. Zijn imago van Houten Klaas of Harry Potter wordt uitgelegd als een deel van authenticiteit en wordt gecombineerd met indrukken als betrouwbaar en bescheiden.

Vanuit zijn machtige positie zou hij natuurlijk een aantal Nederlandse stokpaardjes verder kunnen promoten. Echter, een landgenoot op de voorzittersstoel betekent ook dat er extra kritisch gekeken wordt naar hoe Nederland Europese afspraken nakomt rond begrotingstekort of staatssteun. Ook in onderhandelingen over harde Nederlandse belangen, zoals de bijdrage aan de EU-begroting of landbouwhervormingen is het handig om juist niet leiding te hoeven geven aan het zoeken naar compromissen. Toch, juist in het opzetten van de nieuwe functie is het goed om te kunnen sturen in de richting van een systeem waarin de Europese ’president’ vooral zoekt naar goede relaties met de Europese Commissie.

De functie heeft ook een groot afbreukrisico. Nu de lidstaten liever geen opvallend figuur in de functie willen, bestaat het risico van een zeer zwakke invulling. Zoiets hebben we eerder al gezien bij Commissievoorzitter Santer, die viel om bij gebrek aan gewicht. Daarbij, de nieuwe president moet zijn positie nog veroveren en daarin opboksen tegen de geoefende speler Barroso.

Maar ondanks de gevaren lijkt het goed voor Nederland om deze post binnen te halen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden