Opinie

Premier Samsom, ontbind de senaat

PvdA-leider Diederik Samsom arriveert op het Binnenhof voor de formatiebesprekingen, op maandag.Beeld ANP

Er heerst veel onduidelijkheid over de mogelijke gevolgen van een aanstaande regeringscoalitie die niet kan rekenen op een meerderheid in de Eerste Kamer. Hoewel de voorzitter van de Eerste Kamer tegenover informateur Kamp aangaf dat de senaat niet als een politiek orgaan zou functioneren, werd daar vanuit beoogd coalitiepartner PvdA de 'wet van Noten' tegen ingebracht: "Een fractie in de Eerste Kamer zal een regering nooit aan een meerderheid helpen als haar partijgenoten in de Tweede Kamer tegen het betreffende wetsvoorstel hebben gestemd."

Ook beoogd premier Rutte lijkt de senaat wel degelijk als een politiek orgaan te beschouwen, getuige zijn inspanning vorig jaar om het Zeeuwse Statenlid Johan Robesin over te halen om de gedoogcoalitie van CDA, VVD, PVV en SGP aan een meerderheid in de Eerste Kamer te helpen.

Die destijds geslaagde missie kan nu de vorming van een nieuw kabinet ernstig bemoeilijken. Zo kunnen de coalitie/gedoogpartijen van toen een blokkerende meerderheid in de Eerste Kamer vormen voor een mogelijke regenboogcoalitie van PvdA, SP, D66, Christenunie, GroenLinks en Partij voor de Dieren (76 zetels).

Kabinet-Kuyper
In 1904 deed zich een soortgelijke situatie voor van een blokkerende meerderheid in de Eerste Kamer. Een wijziging van de Hoger Onderwijswet werd toen in de Tweede kamer aangenomen, maar in de Eerste Kamer afgewezen. Daarop ontbond het kabinet-Kuyper vijf dagen later de Eerste Kamer, in de wetenschap dat de stemverhoudingen in de Provinciale Staten zich inmiddels gewijzigd hadden. Op 3 augustus werd door de Statenleden een nieuwe Eerste Kamer gekozen die de verhoudingen tussen Tweede en Eerste Kamer meer met elkaar in overeenstemming bracht. Sindsdien heeft een kabinet bij een politiek conflict nooit meer de Eerste Kamer laten ontbinden, aangezien er geen uitzicht bestond op een andere samenstelling van de senaat omdat de provinciale staten hun politieke kleur had behouden.

Nu doet zich de unieke situatie voor dat er wel reëel uitzicht op een gewijzigde uitslag van tussentijdse verkiezingen voor de Eerste Kamer is, mocht het kabinet vinden dat er een onwerkbare verhouding is tussen Tweede en Eerste kamer.

Allereerst is ruim 10 procent van de PVV Statenleden afgesplitst, waarvan ruim de helft in Noord-Holland, samen al goed voor meer dan twee senaatszetels. Van Robesin valt zeer te betwijfelen of hij opnieuw op de PVV zou stemmen, nu de Hedwigepolder tegen zijn vurige wens onder water gaat. Het D66-statenlid in Noord-Holland dat met een blauwe pen stemde waardoor zijn stem ongeldig werd en zijn partij een zetel in de Eerste Kamer misliep, zal die fout niet nogmaals maken. Vorige week liep een Statenlid van GroenLinks over naar D66. En de samenwerking tussen OSF en 50+ lijkt bij tussentijdse verkiezingen ook anders uit te kunnen pakken dan in 2011.

Synergie van water en vuur
Het is niet exact te voorspellen hoe de nieuwe Eerste Kamer er na tussentijdse ontbinding uit zou komen te zien. Maar het is erg onwaarschijnlijk dat de uitslag hetzelfde zou zijn als op 7 juni 2011.

Mocht Diederik Samsom dus merken dat de synergie van water en vuur tussen PvdA en VVD niet werkt, laat hij zich dan niet verplicht voelen het CDA bij een formatiepoging te betrekken vanwege de dreiging van een blokkerende meerderheid in de senaat. Premier Samsom zou hetzelfde kunnen overwegen als premier Kuyper in 1904 deed, de Eerste Kamer tussentijds ontbinden. Er staat inmiddels meer op het spel dan alleen het hoger onderwijs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden