null Beeld ANP
Beeld ANP

InterviewMark Rutte

Premier Rutte: ‘Het kabinet kan niet alle problemen oplossen’

Premier Mark Rutte heeft tijdens zijn vierde kabinet met een veelvoud aan problemen en crises te maken. Hij waarschuwt: de politiek kan niet alle problemen oplossen, hooguit de pijn verzachten.

Niels Markus

Mark Rutte maakte twaalf Prinsjesdagen mee als minister-president, maar niet eerder was de onvrede over één van zijn kabinetten zo zichtbaar. De koning werd in zijn koets onthaald met boegeroep, gefluit en omgekeerde Nederlandse vlaggen.

Rutte blijft er ogenschijnlijk monter onder. Wel wil hij, aan het begin van zijn persgesprek met schrijvende journalisten, een streep trekken: “Er is veel bezorgdheid in de samenleving en er zijn veel protesten. Ik snap dat mensen bezorgd zijn over koopkracht, stikstof, asiel. Maar dat mensen ‘landverrader’ naar de koning roepen, ga ik niet recht praten. Dat vind ik zo extreem.”

De verwensingen zijn een uitwas van een breder levend wantrouwen. Uit een peiling van I&O Research bleek dinsdagochtend dat het vertrouwen in een kabinet-Rutte niet eerder zo laag was: 80 procent van de ondervraagden heeft geen vertrouwen in Rutte IV. Ook de waardering van de premier bevindt zich op een dieptepunt.

Hoe verklaart u die onvrede, terwijl u een ongekend bedrag uittrekt om mensen tegemoet te komen?

“Niemand heeft nog iets gemerkt van dat geld. We hadden al een bestaand pakket van 7 miljard, maar dat is ook weer ingehaald door de verder stijgende prijzen. De ingrepen die we vanaf november in de energierekening doen, moeten nog voelbaar worden. Mensen zullen redeneren: laat het maar zien. Ik begrijp dat wel.”

Vorig jaar zei u tijdens dit gesprek dat het vertrouwen weer terug zou komen als er een nieuw kabinet zat. Dat is niet gebeurd. Hoe komt dat?

“Ik vraag aandacht voor een unieke situatie waar we als Europa in zitten, met de inval van Rusland in Oekraïne. Het bredere probleem met koopkracht zie je in heel Europa. Maar ik ga dat niet als schild tegen kritiek opwerpen, omdat niet alle landen daarnaast ook problemen hebben met bijvoorbeeld asiel en stikstof.”

In veel dossiers die u noemt valt op dat problemen vaak laat of in het geheel niet worden opgelost. Waarom reageert het kabinet steeds zo traag?

“Het zijn uiterst complexe vraagstukken. Als mensen zeggen dat we traag zijn, dan trek ik mij die kritiek ook aan. Dat wil ik niet tegenspreken. We hadden ons eind augustus voorgenomen om de hoge energierekeningen voor een deel op te lossen via de energiebelasting. Sinds een dag of tien weten we dat Europa ons toestaat mensen veel breder te helpen, met een prijsplafond. Daardoor kunnen we ook al dit jaar beginnen. Ik snap dat mensen zullen zeggen: wat een paniek op het laatste moment. Maar dat is het niet. Ja, GroenLinks en PvdA vroegen hier al eerder om, maar wij maakten de analyse dat Europa het niet toestond.

“Voor stikstof denk ik dat de kritiek terecht is. We hebben dat probleem in 2019 voor het eerst in alle hevigheid gezien. We hebben een wet gemaakt, Carola Schouten (toenmalig minister van landbouw, red.) is daar dag en nacht mee bezig geweest. Maar er deed zich vervolgens ook een coronacrisis voor en er waren verkiezingen gevolgd door een extreem lange formatie. Dit zeg ik niet om mezelf te verdedigen. Ik begrijp wel dat mensen zeggen: had je dat niet eerder kunnen doen?”

Wanneer lost u de problemen dan wel op?

“Wij kunnen alle problemen niet oplossen, daar zijn ze te groot voor. Kijk naar de koopkracht. We kunnen niet alles compenseren, dat kost 40 miljard. We kunnen het alleen dempen.”

De mensen verwachten wel dat u de problemen oplost.

“Dan moet ik de burger teleurstellen. De politiek kan niet alles oplossen. We kunnen met de samenleving samen de problemen in goede banen leiden. Daarbij hebben we bij alle ellende twee grote pluspunten: een heel lage werkloosheid en een lage staatsschuld. Maar als mensen verwachten dat ik het oplos, het wegtover, dan moet ik ze teleurstellen.”

Kan een kabinet waarin zo weinig vertrouwen is de problemen wel oplossen?

“Als ik daaraan zou twijfelen, zat ik hier niet. Dan zou ik mijn ontslag indienen. We zullen het moeten laten zien. De kiezer zal daar uiteindelijk zijn opvattingen over laten blijken, maar ik wil eerst proberen de problemen op te lossen.”

Moet u zichzelf soms niet wat groter maken? Tijdens de coronacrisis gaf u persconferenties, en die roep klinkt ook tijdens de energiecrisis. De Raad van State roept u op de leiding te nemen in het klimaatvraagstuk.

“Daar denk ik over na, over het klimaatprobleem. Zo’n Torentjestoespraak is vrij uniek. Dat past niet in de Nederlandse traditie, wordt vaak gezegd. Den Uyl heeft het één keer gedaan, ik nu twee keer, tijdens corona. Daar zat iets unieks in, omdat je mensen moest vragen thuis te blijven, en sociale contacten te vermijden. We moesten ingrijpen in het sociaal-maatschappelijk leven, dat ging vreselijk ver.

“Als het over energie gaat, geloof ik niet dat mensen mij massaal vragen om een toespraak te geven over de gasvoorraden. Die zou ook vrij kort zijn, namelijk: de voorraden hebben we bijna gevuld. Ik denk dat mensen heel bezorgd zijn over hun energierekening. Dan moet ik geen bezwerende toespraak houden, maar die zorg zoveel mogelijk onder controle krijgen.”

U maakt het heel technisch, over de gasopslagen. Maar in de Troonrede ging het ook over onze oude manier van leven, die niet terug zal komen. Misschien wordt verwacht dat u iets in die richting zegt?

“Eens. Maar dat zit hem meer in het klimaatvraagstuk, en niet in de oorlog in Oekraïne. Die verandert niet per se onze hele manier van leven, het is meer dat het leven verschrikkelijk duur wordt. Maar als het gaat over de lange termijn, de klimaattransitie, is het in de kern een positief verhaal: er is geld voor, het gaat banen opleveren, we gaan onze industrie op groene waterstof zetten. Nederland wordt één van de grootste en modernste industrielanden in de wereld. Maar als ik daar nu een grote toespraak over zou houden, denken mensen: kijk naar mijn energierekening. Dat gaat voor.”

Minister Kaag zei eerder dat we maar moeten accepteren dat we allemaal iets armer worden.

“Daar wil ik tegen strijden. Maar het kost zo’n enorm bedrag om de hele energierekening te compenseren, dat kan gewoon niet. Dan moet je óf je spaargeld aanspreken, óf je gaat het voelen in je bestedingspatroon. Je kunt niet als overheid alles wegcompenseren.”

Wat kunnen burgers en bedrijven op de langere termijn van het kabinet verwachten?

“Tot eind volgend jaar kunnen we heel veel doen om de hoge prijzen te dempen. Met prioriteit voor mensen met een uitkering, met een klein salaris en voor de brede middengroep. En mocht het opnieuw nodig zijn, dan zullen we kijken wat we kunnen doen. Daar kan ik geen harde uitspraken over doen, maar de lage werkloosheid en de gezonde overheidsfinanciën geven wel vertrouwen dat we een buffer hebben.”

Er zijn economen die waarschuwen voor een ‘compensatiesamenleving’, waarin burgers en bedrijven bij iedere tegenslag naar de overheid kijken.

“Ik zie dat niet als kritiek, maar als een waarschuwing. En ik ben het ermee eens dat je daarvoor moet oppassen. Er wordt vaak gezegd: met corona konden al die bedrijven gered worden. Nee, toen hebben we de werkgelegenheid gered. Met achteraf bekeken één van de goedkoopste pakketten met het hoogste effect. Dat is te danken aan Wopke Hoekstra, Wouter Koolmees en Eric Wiebes met hulp van hele knappe ambtenaren. Dat verhaal zou ook eens geschreven mogen worden.

“Het probleem dat we nu hebben kun je alleen proberen te dempen uit de collectieve rijkdom die we hebben.”

Wat zou u willen zeggen tegen mensen die het gevoel hebben dat u de boel niet meer goed onder controle hebt?

“Dat we moeten laten zien dat we proberen de problemen stuk voor stuk weer beheersbaar te krijgen. En ik heb in de afgelopen twaalf jaar meer momenten gehad dat het minder geweldig ging. Er wordt nu gedaan alsof die periode een walk in the park was. Maar ik herinner me de Algemene Beschouwingen van 2013... nou goed, dat is allemaal geschiedenis. Maar het simpele antwoord is: ik heb gevraagd om door te mogen. En nu moeten we laten zien dat wij als overheid datgene doen wat nodig is om de boel weer beheersbaar te krijgen.”

Lees ook:

Lees hier de Troonrede terug, met toelichting van onze politieke redactie

Koning Willem-Alexander hield de leden van de Eerste en Tweede Kamer voor dat we lessen kunnen trekken uit eerdere onzekere periodes in de Nederlandse geschiedenis. Lees hier een ingekorte versie van de Troonrede, en de duiding van enkele belangrijke passages.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden