Premier Modi is het Indiase antwoord op Donald Trump

Premier Modi zwaait naar toegestroomd publiek, nadat hij de Onafhankelijkheidsdagparade had bijgewoond in New Delhi. Beeld REUTERS

Ook India, de grootste democratie ter wereld, heeft met premier Modi een nationalistische, autoritaire leider, die sommigen aan Trump doet denken. Moslims en christenen zijn bezorgd.

Het onheil sloeg toe op het moment dat zo’n dertig vrouwen bijeen waren in het informele Indiase kerkje. De vrouwen waren gekomen om te bidden ter gelegenheid van de verjaardag van het dochtertje van de dominee. De predikant was even de deur uit om taart te kopen, toen tientallen hindoe-extremisten in saffraankleurige kleren opdoken en het kerkje begonnen te belagen.

“Ze schreeuwde dat de vrouwen de hindoegoed Rama moesten aanbidden en drongen de kerk binnen”, zegt de dominee. “Ze haalden de bijbels, een geluidsversterker en een stel trommels uit de kerk, gooiden deze buiten op een hoop, goten er benzine overheen, en staken de spullen in brand.”

De dominee is een tengere man met een dun snorretje. Hij praat in de beslotenheid van een christelijk opleidingscentrum in de Zuid-Indiase stad Bangalore. Tijdens het gesprek gaat de deur van het vertrek uit voorzorg op slot. Om represailles voor de predikant en zijn familie te voorkomen, publiceren we zijn naam niet, evenmin als die van zijn dorp. “Toen ik zelf van de bus kwam en kwam aanlopen met de taart, werd ik meteen aangevallen. Ze schreeuwden dat ik moest buigen voor Rama en sloegen me met hun sandalen.” Hij doet zijn geruite overhemd uit om verwondingen op zijn bovenarm te laten zien. “Een van de mannen kneep mijn keel dicht. Ik dacht dat ik het niet zou overleven.”

Geen verwachtingen

India is met 1,2 miljard inwoners de grootste democratie ter wereld en een grote meerderheid van de Indiërs is hindoe. Maar het immense Zuid-Aziatische land telt ook veel moslims en kleinere religieuze minderheden, waaronder sikhs, boeddhisten en christenen. De in elkaar geslagen dominee stapte naar de politie in zijn dorp in de zuidelijke deelstaat Karnataka, maar hij verwacht daar niks van, omdat de extremisten volgens hem werden opgestookt door lokale politici van de regerende Indiase Volkspartij (BJP).

Die partij komt voort uit de Nationale Vrijwilligers Beweging (RSS), een fascistoïde hindoe-nationalistische groepering, waarvan aanhangers zich vaker schuldig maken aan geweld tegen religieuze minderheden. “Wij christenen zijn met heel weinig. Die hindoe-extremisten kunnen doen wat ze willen, omdat de bestuurders en de politie vaak aan hun kant staan.”

De dominee vertelt net een alarmerend telefoontje te hebben gehad van zijn vrouw. “Ze zegt dat er in het dorp over wordt gepraat dat ik zal worden vermoord. Mijn vrouw is ontzettend bang. Ze wil dat ik ophoud met preken. Ze zegt: ‘Je hebt gestudeerd, je hebt contacten. Kom, laten we met onze dochter ergens anders gaan wonen en een bedrijf beginnen.’ Ik weet nog niet wat ik ga doen.”

Tekst loopt door onder afbeelding

Politieshow tijdens de Dag van de Republiek Beeld AP

Wolf in schaapskleren

Het verhaal van de predikant is illustratief voor de tegenstellingen die de Indiase premier Narendra Modi en zijn regeringspartij BJP oproepen. Voor zijn honderden miljoenen aanhangers is Modi vooral een voormalige theeverkoper van een lagere kaste die zichzelf heeft opgewerkt tot premier. Een sterke, patriottische leider, die opkomt voor India en het land dynamischer en zelfbewuster maakt. Een man ook die zijn toon de laatste jaren steeds meer heeft gematigd en die de steun zoekt van heel India.

Zijn tegenstanders scharen premier Modi in dezelfde categorie als autoritaire nationalisten elders, zoals de Turkse leider Erdogan, de Russische sterke man Poetin en de Amerikaanse president Trump. Zij zien in hem een wolf in schaapskleren, die al op jeugdige leeftijd lid was van de hindoe-nationalistische RSS. Ze verwijten Modi bovendien dat hij eerder als chief minister van de westelijke deelstaat Gujarat te weinig deed om rellen te stoppen die het leven kostten aan zo’n duizend mensen, van wie de meesten moslim.

“Modi presenteert zichzelf niet meer als een extremist”, zegt de directeur van een christelijke hulporganisatie. “Maar als je weet waar hij vandaan komt en als je ziet met welke mensen hij zich omringt, dan weet je wat zijn echte agenda is.” De directeur wil zijn naam en die van zijn organisatie niet in de krant, om problemen te voorkomen. “Modi en zijn mensen hebben het gevoel dat hun tijd is aangebroken. Zij kijken naar de lange termijn. Uiteindelijk willen ze van India een hindoe-natie maken.”

Succes voor de premier

Narendra Modi (66) won de verkiezingen drie jaar geleden vooral met de belofte dat hij de Indiase economie zal hervormen en de corruptie zal bestrijden. Hij speelde in op het breed levende gevoel dat India decennialang ondermaats heeft gepresteerd. En de premier boekte succes. Want de Indiase economie groeit inmiddels rond 7 procent per jaar en is een van de snelst expanderende grote economieën ter wereld.

Omdat Modi de reguliere media wantrouwt, geeft hij vrijwel geen persconferenties. Liever richt hij zich rechtstreeks tot het volk, via zijn wekelijkse radioprogramma ‘Vanuit het hart’, of via Twitter, waarop hij 27 miljoen volgers heeft - meer dan Trump. ‘Bharat First’, kopte het invloedrijke weekblad India Today onlangs op de omslag van een nummer over Modi’s economische plannen, met een knipoog naar Trumps slogan ‘America First’. Bharat is Hindi voor ‘India’.

“Premier Modi heeft de politiek in India fundamenteel veranderd”, zegt Harsha Vardhana Singh, directeur van een denktank in de hoofdstad New Delhi. “Modi heeft de burgers ervan overtuigd dat hij echt betrokken is bij hen, en dat hij snel reageert op hun problemen. Hij heeft de mensen een gevoel van nationale trots gegeven.”

Tekst loopt door onder afbeelding

Pakistaanse demonstranten in Kashmir Beeld AFP

Geen woorden, maar daden

Onder Modi vaart India duidelijk een patriottischer koers dan vroeger. Toen jihadisten afgelopen najaar vanuit buurland Pakistan een Indiase legerpost in de omstreden noordelijke regio Kasjmir aanvielen, reageerde India niet met zijn gebruikelijke ‘strategische terughoudendheid’, maar met commando-aanvallen op Pakistaanse doelen, die met veel tam-tam werden beschreven in de Indiase media.

Modi en zijn ministers zijn er bovendien vaak als de kippen bij om in te spelen op nationalistische emoties. Zoals toen een Indiase twitteraar minister Sushma Swaraj van buitenlandse zaken er onlangs op wees dat op de site van online-warenhuis Amazon deurmatten te koop waren met de Indiase vlag er op. Swaraj reageerde meteen. De bewindsvrouw twitterde dat de verkoop van de deurmatten ‘onaanvaardbaar’ was. Ze eiste dat Amazon ‘onvoorwaardelijke excuses’ aanbood en dat het bedrijf de matten onmiddellijk uit de verkoop zou halen. ‘Als dat niet meteen gebeurt, geven we geen enkel visa meer af aan Amazon-medewerkers’, aldus Swaraj. Waarop Amazon, dat de komende jaren flink wil groeien in India, de matten snel uit het assortiment haalde.

Het zijn symbolische acties die hier in India op veel instemming kunnen rekenen. “Ik weet dat Amerikanen het prima vinden om een onderbroek te dragen met de Amerikaanse vlag er op, maar wij Indiërs vinden dat onrespectvol”, zegt Deepa A., die net als veel mensen in het zuiden van India geen achternaam gebruikt, maar alleen een initiaal. “Je zult in een Indiase film ook nooit een vlag op de grond zien vallen.” Deepa is deze middag samen met enkele andere vrouwen naar een bioscoop in de opkomende stad Bangalore gekomen om de nieuwe Bollywood-kaskraker ‘Kaabil’ te zien, een bonte mengeling van melodrama, musical en actiefilm over een een blind stel waarvan de vrouw wordt verkracht door de zoon van een corrupte politicus. De blinde man neemt vervolgens op gewelddadige wijze wraak.

Aanzwellend nationalisme

Ook in de bioscoop is het aanzwellende nationalisme voelbaar. Vlak voordat ‘Kaabil’ begint, verschijnt een wapperende Indiase vlag op het scherm en schalt het volkslied uit de luidsprekers. De bioscoopbezoekers rijzen op uit hun stoelen en luisteren staand naar het volkslied; een enkeling zingt mee. Het Indiase hooggerechtshof bepaalde onlangs dat cinemabezoekers moeten staan tijdens het volkslied en dat ze tijdens het spelen ervan de zaal niet mogen verlaten. Volgens het hof zal de ceremonie de filmkijkers aanzetten tot ‘liefde en respect voor het vaderland.’

Kort na de gerechtelijke uitspraak arresteerde de politie in sommige plaatsen zelfs filmkijkers die bleven zitten tijdens het volkslied. En hier en daar werden bioscoopgangers gemolesteerd door medebezoekers, omdat ze weigerden op te staan. De uitspraak wakkerde ook het debat over Modi’s nationalisme aan. Critici vinden dat je het volkslied beter kunt reserveren voor écht belangrijke aangelegenheden. Anderen waarschuwen dat cinemabezoekers, doordat ze nu worden verplicht te staan, een hekel zouden kunnen krijgen aan het volkslied. Maar velen vinden de uitspraak prima.

“Het is goed om er af en toe aan te worden herinnerd dat we één natie zijn”, fluistert Abhishek Goel, een mollige man met een stoppelbaardje, in het schemerdonker van de filmzaal. Hij heeft uit volle borst meegezongen. “Wij gaan geregeld naar de film”, zegt zijn echtgenote Damayanti. “En het volkslied ontroert me telkens weer.” Ze knijpt in het vel van haar onderarm. “Ik krijg er kippenvel van.”

Tekst loopt door onder afbeelding

Volkslied in de bioscoop Beeld Hollandse Hoogte

Afzetten tegen de 'ander'

Maar het groeiende patriottisme gaat in India, net als in sommige andere landen, wel gepaard met een toenemende hang naar autoritair leiderschap. Zo melden mensenrechtenactivisten, milieugroepen en andere non-gouvernementele organisaties dat de ruimte voor kritiek op de regering afneemt. Wie bijvoorbeeld protesteert tegen de bouw van een kerncentrale of tegen martelingen op politiebureaus, of wie strijdt voor de rechten van werknemers, wordt al snel weggezet als ‘anti-nationaal’. Volgens een recent rapport van Human Rights Watch gebruiken de Indiase autoriteiten allerlei draconische wetten om critici het zwijgen op te leggen. “Organisaties worden zelden echt verboden”, zegt directeur Gerard Oonk van de Nederlandse India Werkgroep, die zich inzet voor werknemersrechten. “Maar de Indiërs zijn heel goed in het bureaucratisch verstikken van kritiek.”

De nationalisten hebben bovendien, net als hun tegenhangers elders, de neiging zich af te zetten tegen een ‘ander’. Niet alleen tegen de eeuwige buitenlandse rivaal Pakistan, maar ook tegen interne tegenstanders. Zoals tegen mensen die rundvlees eten, iets dat conservatieve hindoes verafschuwen, omdat de koe voor hen heilig is. Of tegen de moslimminderheid of evangeliserende christenen die in een dorp een kerkgemeente proberen te stichten.

Ondanks dit soort problemen waarschuwen Indiase politieke experts voor al te pessimistische conclusies over het Indiase nationalisme. Zij wijzen er op dat Modi, als hij een meerderheid van de Indiërs wil blijven aanspreken, niet anders kan dan een tamelijk breed, inclusief patriottisme prediken. Voor sombere conclusies over de Indiase democratie is het volgens deskundigen veel te vroeg.

Spanningen

“Het establishment hier in India heeft altijd moeite gehad met mensenrechtengroepen en kritische ngo’s”, zegt Sunjoy Joshi, directeur van de Observer Research Foundation, een prominent onderzoeksinstituut. “En spanningen tussen religieuze groepen hebben we hier ook altijd gehad. Waar draait het om in een democratie? Om verkiezingen en checks and balances, en ook om de onafhankelijkheid van het parlement en de rechterlijke macht, en om de vrijheid van de pers. Je komt pas in de problemen als die dingen niet meer naar behoren werken. Maar ik geloof niet dat we dat stadium hebben bereikt.”

Op een warme zondagochtend klinkt luide muziek uit de Basiliek van de Heilige Maria in het centrum van Bangalore. De kerk ligt aan een druk plein met marktstalletjes, en het religieuze gezang vermengt zich met een kakafonie van autoclaxons, brommers en allerhande geschreeuw. De priester leest deze ochtend Mattheüs 5:13-16 en preekt over naastenliefde. “Jezus, je bent het licht diep in mijn hart”, zingen de gelovigen bij het elektronisch orgel.

Processie

Na de mis vertellen de kerkgangers dat rond de basiliek een mengelmoes woont van hindoes, moslims en christenen, maar dat dit doorgaans weinig problemen oplevert. Zo organiseert de kerk elk jaar op 8 september, als de geboorte van Maria wordt gevierd, zonder strubbelingen een grote processie door de buurt. “Er lopen dan ook moslims mee”, zegt Antony Raju Venkataraman. “En hindoes komen bidden.”

Volgens politiek expert Sunjoy Joshi schuilt juist in dit soort diversiteit een van de geheimen van India’s lawaaiige en ingewikkelde democratie. Want ook de grote hindoemeerderheid is weer onderverdeeld in een bonte variëteit aan kasten, subkasten en allerlei gemeenschappen, met veelal conflicterende belangen. “Mensen zeggen vaak dat het een wonder is dat India een democratie is”, zegt Joshi. “Maar dat is onzin. Het zou juist een wonder zijn als India geen democratie zou zijn. Ons land is veel te divers om met ijzeren vuist te worden geregeerd. Als iemand toch zou proberen om alle macht naar zich toe te trekken, dan klapt India uit elkaar. Maar ik zie dat echt niet gebeuren. De Europese Unie zal de komende jaren misschien instorten, maar India niet.”

De namen van de anonieme geïnterviewden zijn bekend bij de redactie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden