Predikant in spe moet verhuizen

Uit drie plaatsen in Nederland verdwijnen theologische opleidingen. Eeuwenoude instellingen verkassen naar Amsterdam of Groningen. „Als er niemand is die dit besluit betreurt, kan dat besluit dan nog betreurenswaardig zijn? Ik zeg ja.”

Nynke Sietsma

Een drama vindt hij het. „Het religieuze zit Utrechters in het bloed. Utrecht was altijd dé stad waar protestantse theologie werd beoefend. Dat is straks verleden tijd.” Universitair docent ethiek Theo Boer vindt het ’tragisch’ dat de vestiging van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) in 2012 uit Utrecht verdwijnt.

Ten minste, als de generale synode van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) instemt met het voorgenomen besluit. Dan verhuist de PKN-universiteit de predikantsopleidingen van Utrecht, Leiden en Kampen naar Amsterdam (VU) en Groningen. Het wetenschappelijk personeel en de studenten, nu vierhonderd, verhuizen mee.

Dat er banen verloren gaan, vindt Boer erg genoeg. „Maar Utrecht verliest vooral een predikantsopleiding die al bijna vierhonderd jaar de grootste in Nederland is. Veertig jaar geleden was een op de tien studenten in Utrecht een theologiestudent.” Boer benadrukt hoezeer geloof en cultuur in de Domstad met elkaar verbonden zijn. „Het zegel van de Universiteit Utrecht is een gebed: ’Zonne der gerechtigheid, verlicht ons’. Dat is dus wat een openbare universiteit op haar briefpapier heeft staan.”

Theologie beoefenen is belangrijk, zegt Boer. „Het nadenken over God, over de grond van het bestaan, is een uiting van cultuur. In Utrecht blijft niet veel meer dan godsdienstwetenschap over. Dat gaat over wat godsdiensten met mensen doen. Het vertrek van de kerkelijke theologiebeoefening uit Utrecht is een breuk met een traditie van honderden jaren waarin geloof en rede, universiteit en kerk samen een vruchtbare dialoog voerden.”

„Wat de predikantsopleiding in Utrecht typeert, is de betrokkenheid van de kerk bij de samenleving”, zegt Boer. Die betrokkenheid blijkt bijvoorbeeld uit de theologische studentendisputen, ook iets typisch Utrechts, volgens Boer. „Daarin bespreken groepen theologiestudenten maatschappelijke en theologische thema’s. Bovendien houden studenten preken voor elkaar. De kritiek die medestudenten elkaar dan geven, is vaak belangrijker dan de kritiek van docenten. De disputen waren al zieltogend, maar de sluiting van de vestiging in Utrecht is waarschijnlijk de genadeklap.” Zelf zat Boer tijdens zijn theologiestudie ook in zo’n theologendispuut.

En dan, op meer nuchtere toon: „Natuurlijk, tradities komen en gaan. Denk aan de kathedraal in het stadje Cluny, ooit de grootste van Europa. Daar is nog slechts een ruïne van over. Intussen vind je vijftien kilometer verderop, in Taizé, in wat onaanzienlijke gebouwtjes een bruisende christelijke gemeenschap waar heel Europa over spreekt. Hoe en waar dingen van waarde worden overgeleverd is niet zo belangrijk, als ze maar worden doorgegeven.”

„Maar toch. Het gaat om het traditiebewustzijn”, vindt Boer. „Nu zou je kunnen zeggen: Als er niemand is die dit besluit betreurt, kan dat besluit dan nog betreurenswaardig zijn? Ik zeg ja.”

Daar is de Leidse hoogleraar systematische theologie Gerrit de Kruijf het van harte mee eens. Ook zijn faculteit in Leiden, waaraan hij 21 jaar lang doceert, verdwijnt. „We hebben een café om de hoek. We zitten in het hartje van de stad. Ik bedoel maar.” Serieus: „Het is teleurstellend, maar we kunnen het begrijpen.”

De Kruijf is, zoals hij het zelf zegt, ’de langst dienstdoende’ in Leiden. „In 1999 dreigde ook een sluiting. Dat was een heftige ervaring. Nu hebben we de sluiting meer zien aankomen. In Utrecht is dat anders. Daar was het voor een heleboel mensen ondenkbaar en onverwacht.” De Kruijf begrijpt goed dat zijn Utrechtse collega Boer onthutst is.

De staf van de PThU-vestiging in Leiden bestaat naast De Kruijf uit nog een hoogleraar, twee universitair docenten en zes promovendi. „We zijn een kleine opleiding, dat zijn we altijd al geweest. Dus dat die verdwijnt, komt niet als donderslag bij heldere hemel.”

Klein of niet, in Leiden staat wel de oudste theologieopleiding van Nederland. „Leiden is de moeder der theologische faculteiten. Die werd door Willem de Zwijger gesticht, want er moesten predikanten komen.”

Jürgen Zangenberg is wetenschappelijk directeur van het Leids Universitair Instituut voor Godsdienstwetenschappen en tevens nieuwtestamenticus en archeoloog. Ook hij vindt het jammer dat de predikantsopleiding uit Leiden verdwijnt. „Nu hebben we die collega’s straks niet meer in eigen huis. We werken altijd goed met elkaar samen.” Zangenberg hoopt dat de faculteit geesteswetenschappen in Leiden in gesprek zal blijven met de PThU. „Dat de studenten die hun bachelor hebben afgerond, kunnen blijven doorstromen naar de predikantsmaster en dat de PThU bijvoorbeeld niet de toelatingseisen verandert.”

Voor de studenten in Kampen komt het verhuisnieuws niet als een volslagen verrassing, zegt masterstudent Marijn Rohaan. „Het is volgens mij ook wel realistisch. Als je vooruitkijkt moet je keuzes maken.” Toch verliezen zowel de stad Kampen als de studenten iets bijzonders, vindt ze. „Kampen is gewoon een mooie, bijzondere plek om theologie te studeren. Qua sfeer en betrokkenheid.”

Volgens Rohaan bestaan er typische Kampen-theologen en Utrecht-theologen. „Ik kom overal theologen tegen die in Kampen zijn opgeleid. Die zijn vaak geëngageerd en down to earth. Groningen is bijvoorbeeld weer heel liberaal. Elke opleiding heeft zijn eigen sfeertje.”

Dat eigen sfeertje is waarom er eind jaren negentig, toen er ook opleidingen moesten sluiten, flink werd gelobbyd voor behoud van de eigen faculteit. Marijn Rohaan: „Ik ben in Kampen gaan studeren omdat ik wist dat ik uiteindelijk in de PKN aan de slag wilde. Dat je in Kampen de kerkelijke vakken krijgt, vond ik een groot voordeel. Dan bestudeer je niet eerst sec de wetenschap en daarna hoe je dat in de kerk inpast. Die betrokkenheid op het levende geloof, op wat er in de kerken leeft, vond ik belangrijk.”

Ook de Leidse studenten reageerden niet zwaar aangedaan op het nieuws dat de vestiging in Leiden sluit, volgens hoogleraar De Kruijf. „Ik gaf vanmorgen college. De studenten hebben het wel min of meer vermoed. Ze vinden het wel jammer. Wij zitten in Leiden in kleine groepjes. De studenten vinden dat fantastisch. En de faculteit in Leiden heeft veel aantrekkelijke kanten met haar prachtige pand in de binnenstad en het café om de hoek.”

Ethicus Boer weet nog niet waar hij straks les zal geven. In Groningen of Amsterdam. Ook De Kruijf weet het nog niet. „Misschien word ik wel naar Groningen gestuurd. Voor sommigen is dat overigens geen drama. Een collega zei dat hij best naar Groningen wil.”

Eén PThU-locatie was het beste geweest, vindt De Kruijf. „Maar twee is ook wel een goede oplossing.” Boer is minder mild over het ’betreurenswaardige’ besluit. „Ik verwijt de Universiteit Utrecht een gebrek aan historisch besef. Maar men gaat in goede harmonie uiteen.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden