'Praten kan je verlammen'

De Indiase theatermaker en acteur Satchit Puranik en de Nederlandse Marjolijn van Heemstra maakten een nieuwe versie van de Mahabharata, de 'bijbel van het hindoeïsme', voor het theater. 'Discussie is prima, maar handelen is beter.'

'De Mahabharata moet je niet in je huis bewaren, zeggen we in India. 'Rasa', sappig, dat is het woord dat ervoor gebruikt wordt", zegt Satchit Puranik. "Het epos staat bol van incest, moord en politiek gekonkel - zelfs door de goden. Niet een verhaal om kinderen te vertellen - je zou ze er gemakkelijk mee op verkeerde gedachten kunnen brengen."

Puranik, geschoold als regisseur, is eind vorig jaar uit Mumbai afgereisd naar Amsterdam, waar hij een nieuwe versie van deze centrale tekst uit het hindoeïsme op de planken brengt. Hij kwam hier op verzoek van zijn tegenspeler en 'bedenker' van het stuk, zijn Nederlandse leeftijdgenoot Marjolijn van Heemstra (1981).

Wat heeft dit oude religieuze verhaal ons tegenwoordig nog te zeggen? Om die vraag te beantwoorden maakten de twee een reis door India, waarvan hun theaterstuk de neerslag is.

Onderweg vertoonden ze fragmenten van de beroemde televisie-serie die Peter Brook in de jaren tachtig al maakte van de Indiase vertelling. En ze stelden vragen: mag je, zoals Brook eerder had gedaan, een verhaal over goden, dat zo'n belangrijke rol vervult binnen een wereldgodsdienst, wel ontdoen van de religieuze inhoud?

De antwoorden waren even divers als de mensen die ze ontmoetten tijdens hun reis, zegt Van Heemstra. Voor Puranik zelf is Brooks versie nooit een probleem geweest, ook al is hij zelf afkomstig uit een streng-religieuze hindoeïstische familie. ("Ik dacht vroeger dat ik met de goden kon spreken en datzij iets terug konden zeggen.")

"Het ontroert me", zegt Puranik. "Het verhaal waarvan je dacht dat het van jou was, blijkt iedereen toe te behoren. Dat bevrijdt je ook, je bent niet opgesloten in je cultuur: alle mensen, hoe divers ook, blijken dezelfde taal te spreken."

Van Heemstra vult aan: "Wat mij ook aanspreekt in Brooks Mahabharata is dat de personages in die film nog het vermogen hebben om in idealen te geloven. Als we tegenwoordig al idealen hebben, lijkt het wel alsof we die alleen nog op een ironische manier kunnen formuleren, en alsof we ze slechts verdragen als er meteen een grap over wordt gemaakt."

Welke rol speelt de Mahabharata in het hindoeïsme?
Puranik: "De Bhagavad Gita, de gospel uit de Mahabharata, is vooral belangrijk in het hindoeïsme. Daarin zegt Krishna, een van de belangrijkste hindoeïstische goden, tegen prins Arjuna dat hij ten strijde moet trekken tegen het kwaad, ook al zal hij het in die strijd onder meer moeten opnemen tegen zijn familie.

"De boodschap van dat verhaal zal iedere hindoe en zelfs iedere Indiër herkennen: doe wat je moet doen en bekommer je niet om de gevolgen. Discussie is prima, aarzeling is ook goed, maar het belangrijkste is, te handelen. En dat is nog steeds belangrijk, zeker voor een tijd waarin mensen soms verlamd raken door al het gepraat."

Dat lijkt me een boodschap die makkelijk misbruikt kan worden.
Van Heemstra: "Er wordt gezegd dat de Indiase tv-versie van de Mahabharata in de jaren negentig zorgde voor geweld tegen moslims."

Puranik: "Helaas wordt de Mahabharata tegenwoordig gebruikt, door religieuze fundamentalisten en door politici, om tot oorlog aan te zetten. En omdat het een lange tekst is met veel dubbelzinnige personages, kan er altijd gezegd worden dat je iets moet doen omdat Krishna dat opdraagt. Maar dan wordt vergeten dat de tekst over oorlog gaat, maar net zo goed over vrede."

Van Heemstra: "Maar zelfs als je de vrede wilt verdedigen, kom je soms op het punt waar gevochten moet worden. Denk aan Arjuna. Dat is een tegenstelling die voortdurend terugkeert. Vaak is ons dagelijks leven natuurlijk niet zo extreem, maar wat blijft staan, is dat elke handeling zeer kwalijke gevolgen kan hebben."

Puranik: "En daar kun je niet aan ontkomen door niets te doen. Wat je ook doet, je neemt altijd een positie in. Niets doen kan ook voor een catastrofe zorgen. Er is dus geen ontsnappen aan: je bent verplicht te bedenken wat goed is en wat kwaad. Dan moet je de wereld betreden en daar handelen. Ik denk dat het goed was dat Arjuna de wapens opnam."

Het lijkt alsof we het nooit helemaal goed kunnen doen?
Puranik: "Soms weet je dat je daden tot een oorlog zullen leiden, tot de dood van velen, maar je hebt geen andere keus. Soms veroorzaken je handelingen onbedoeld een catastrofe. Daarom zou je de Mahabharata ook wel een tragedie kunnen noemen."

Van Heemstra: "Maar je moet niet depressief worden door de wetenschap dat het mis kan gaan. Dat is de grote uitdaging. Dat is wat we met dit stuk willen laten zien: hoe je je idealisme bewaart, hoewel je dit allemaal weet."

Mahabharata, met Marjolijn van Heemstra en Satchit Puranik. Eindregie: Sanne van Rijn, dramaturgie: Willem de Wolf, geluid: Roald van Oosten.

In diverse theaters in het land.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden