Pragmagie: doen alsof God bestaat

De deelnemers aan de experimentele workshop 'Orakelen' van het Instituut voor Eclectische Psychologie (IEP) in Nijmegen zijn begonnen met het scheppen van een 'persoonlijk spiritueel panorama'. Ze stellen zich goden voor, overleden voorouders en ideale zelven, en ze personifiëren idealen. Ze maken de entiteiten in hun fantasie zo reëel mogelijk door ze op echte wezens te laten lijken, met een karakteristiek uiterlijk en een eigen persoonlijkheid.

“Je kunt contact leggen met deze entiteiten door in trance te gaan,” zegt Jaap Hollander, psycholoog van het IEP. “Dat is heel eenvoudig: adem snel en diep in en uit en draai vervolgens rondjes. Al snel moet je alles doen om op de been te blijven. Op de maat van de drums ontstaan dan vanzelf onbewuste, spontane, ritmische bewegingen.”

Een deelneemster beleefde dit als volgt: “Mijn voeten stampten als boze soldaten, mijn lichaam voelde als een leger. Strijd van binnen. Willen winnen. Ik was als een Indiaan die om zijn totem danst, een heks, een magiër van de tarot, die alle elementen tot zijn beschikking heeft. Al dansend verdween elke belemmering. Ha, ik danste de overwinning.”

Eenmaal in trance overziet de danser zijn spirituele panorama en wacht hij tot één van de entiteiten, goden, die hij heeft gecreëerd contact met hem zoekt. Hij identificeert zich ermee, kijkt door de ogen van die god. In deze toestand geeft hij adviezen aan anderen. Een deelnemer: “Ik bewoog me naar een andere danser toe en flapte eruit: 'Je zou eens kunnen proberen om minder bang te zijn'.” Aan het einde van het ritueel 'de-realiseert' de danser de god die als het ware bezit van hem had genomen en wordt hij weer helemaal zichzelf.

Materialistisch

“Sinds mensenheugenis roepen mensen met problemen de hulp in van goden,” legt Hollander uit. “De meeste moderne westerlingen doen dat niet meer. Zij gaan naar een wetenschappelijk opgeleide hulpverlener. Maar als we het materialistische wereldbeeld met zijn natuurwetten vergelijken met een magisch wereldbeeld met goden en geesten, welk van de twee levert dan een krachtigere bron tot verandering?”

Het magische is een goede kandidaat, meent Hollander. “Als iemand gelooft dat hij zijn lot kan verbeteren door goden aan te roepen, dan schept dat mentale mogelijkheden die hij niet zou hebben als hij geloofde dat zijn lot werd bepaald door biochemische processen in de hersenen. Goden en voorouders bieden contact en houvast.”

“Je hoeft echter niet in hen te geloven om hun hulp te kunnen inroepen. Wij gebruiken een door tijden en culturen heen beproefde vorm, de inhoud kan ieder naar believen invullen. Onze benadering is pragmatisch: niet de vraag naar de waarheid leidt ons, maar de vraag naar het nut.”

Hollander ontwikkelde dit ritueel door in Brazilië de candomblé- en de umbanda- en in Marokko de gnawa-cultus te observeren. Deze cultussen spelen in de landen van herkomst een belangrijke rol bij het gewone volk in de achterbuurten. Ze bevatten veel Afrikaanse elementen en kennen een uitgebreid pantheon van goden en soortgelijke hemelbewoners, die zich intensief met de mensen bemoeien. Aangezien alle problemen hun wortel hebben in de godenwereld, zoekt men in trance-dansrituelen contact.

Modelleren

Hollander heeft geprobeerd de werkzame elementen van de oeroude religieuze rituelen op te sporen en in een westerse therapievorm te gieten, 'intercultureel te modelleren'. 'Modelleren' is een methode van NLP, neuro-linguïstisch programmeren, waarmee je probeert de sterke kanten van jezelf te activeren. Verondersteld wordt dat iedereen alle talenten op een onbewust niveau in zich heeft, alleen vaak niet 'in de juiste directory'. Door imitatie van succesvolle mensen proberen NLP-ers de eigen talenten wakker te roepen. Gebeurt dit intercultureel, dan noemt Hollander het pragmagie. Hollander gaat ervan uit dat wat we vandaag in Europa nodig hebben in Afrika of Azië al is ontdekt en uitgewerkt. En vice versa.

Orakelen neemt in Hollanders eigen leven een belangrijke plaats in. “Naarmate je vaker met dit soort technieken werkt, wordt je spirituele panorama steeds levendiger en drukker bevolkt. Zo is het mijne uitgebreid met een paar aantrekkelijke Afro-Braziliaanse godheden.” Daarnaast gebruikt Hollander vaak een orakel met symbolische voorwerpen, die hij op een doek werpt waarop symbolen zijn getekend. Aan de hand van de compositie associeert hij erop los. Hij maakt daarbij gebruik van de nonverbale reacties van de ander.

Pragmagiërs geloven niet. Toch heeft Hollander zichzelf onlangs nog op een geloof betrapt: “Ik ben er altijd van uitgegaan dat de goden en geesten in ons centrale zenuwstelsel wonen, niet in de hemel. Dat de goden van vroeger vooral nuttige, culturele vormgevingen van onbewuste psychische processen waren. Maar eigenlijk getuigt het van een grove culturele arrogantie om het onbewuste stiekem waarder te vinden dan de goden. Umbanda-priesters in Brazilië waren er soms best geïrriteerd over: 'Jij komt onze technieken afkijken', zeiden ze dan, 'Je doet alsof we trucjes uithalen, maar wij treden in contact met God.' Ik praatte over nut, zij over waarheid. Tegen de argumenten die ik kan aanvoeren om aan te tonen dat we niet onder de realiteit van het onbewuste uit kunnen, stelt de Umbanda-priester evenveel argumenten om te laten zien dat we niet onder de realiteit van deze of gene god uit kunnen.”

Geheime kennis

Heeft pragmagie toekomst? Hollander is sceptisch. “Het is niet iets voor het grote publiek. Wij hebben onlangs besloten om de principes van het orakelen tot geheime kennis te verklaren. Niet alleen omdat het bestaan van geheime kennis een belangrijke placebo-factor is, maar ook omdat ons systeem van orakelen - waarschijnlijk doordat het elementen uit verschillende culturen combineert - zeer krachtig is geworden. De effecten die het bij de orakel-vrager teweegbrengt, zijn soms verbazingwekkend groot. Wij achten het daarom onze verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat deze kennis alleen toegankelijk is voor degenen die ermee kunnen omgaan.”

Hollander merkte dat veel deelnemers aan workshops het niet kunnen laten in het orakelen te gaan geloven. “Het heeft een enorme invloed op mensen, hoewel ze weten dat het nut, en niet het geloof in de waarheid, de invalshoek is. Als de orakels alleen positief zouden worden uitgelegd, zou het niet zo erg zijn, maar men legt er soms onbewust allerlei negatieve suggesties in.”