Prachtig doek met te veel raadsels

De kunstredactie van Trouw vraagt een aantal musea om een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen, dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Paul Knolle, hoofd collecties en conservator oude kunst van Rijksmuseum Twenthe.

'Hij lijkt me wel een levensgenieter. Ik zou zo een glas wijn met hem gaan drinken, als ik hem zou tegenkomen." Je moet natuurlijk altijd uitkijken om niet al te zeer je eigen gedachten te projecteren op een schilderij. Maar in dit geval klinken de fantasieën van Paul Knolle, conservator oude kunst van het Rijksmuseum Twenthe, heel aannemelijk. Hij ziet er gezellig en joviaal uit, de man die door een anonieme schilder begin zestiende eeuw werd afgebeeld op het moment dat hij tot bisschop wordt gewijd. Drie bisschoppen staan om hem heen, gereed om hem de bisschopsmijter op het hoofd te zetten. De bisschop in spe kijkt vergenoegd voor zich uit en lijkt zich al te verheugen op het glas wijn dat hij straks zal drinken op zijn inwijding.

'Een bisschopswijding' (Jacobus de Ridder uit Kalkar, 1460) - Haarlem (1519) is een prachtig schilderij dat enorm tot de verbeelding spreekt. En toch is dit doek al jaren niet meer te zien op zaal. In de jaren negentig werd het naar het depot verbannen omdat er te veel twijfels zijn over de datering. Dit schilderij, dat niet gesigneerd en gedateerd is, zou zomaar een vervalsing kunnen zijn. Maar voor deze serie haalt het museum het graag weer even voor de dag.

Op het moment dat Paul Knolle het doek weer eens goed bekeek en zich verdiepte in de geschiedenis ervan, raakte hij er meteen door gegrepen. "Het is zo'n intrigerend werk, dat ik vind dat ons restauratieatelier toch maar eens een grondig materiaaltechnisch onderzoek moet doen. Dat is nog nooit gebeurd, omdat dat veel tijd en geld kost. Maar het lijkt me wel de moeite waard, ook omdat er inmiddels nieuwe technieken zijn ontwikkeld om de ouderdom van verflagen beter te kunnen bepalen. Tja, waar zo'n serie in Trouw al niet toe kan leiden..."

Wat vooral vragen oproept bij dit werk, is dat het op doek is geschilderd. In die tijd werden religieuze afbeeldingen meestal op paneel geschilderd. Er zijn weliswaar uitzonderingen van Zuid-Nederlandse anonieme kunstenaars die omstreeks 1500 op doek hebben geschilderd, maar dat was niet gebruikelijk, vertelt Knolle.

Over de meer recente historie van het werk is wel het nodige bekend. Het is afkomstig uit de nalatenschap van de in 1950 overleden M. G. van Heel, directeur van een stoomblekerij, die in Rijssen woonde en schilderijen en keramiek verzamelde. Hij kocht dit schilderij waarschijnlijk van een verzamelaar in Oldenzaal. Na zijn dood schonk zijn weduwe de kunstcollectie aan de Oudheidkamer Riessen in Rijssen, die echter niet over een geschikte locatie beschikte om die goed te kunnen conserveren en presenteren. Daarom werd de hele nalatenschap in 1967 in zeer langdurig bruikleen overgedragen aan het Rijksmuseum Twenthe. Knolle's voorganger besloot in de jaren negentig 'Een bisschopswijding' uit de vaste opstelling te halen vanwege de twijfels over de echtheid ervan. Toen Knolle in 1997 werd benoemd tot conservator, verbaasde hij zich erover dat dit mooie werk in het depot hing. "Maar na uitleg begreep ik die beslissing wel."

Niet alleen het feit dat de afbeelding op doek is geschilderd, roept vragen op. Knolle: "Het gezicht van de bisschop die wordt ingewijd, komt ook zo modern over, daar lijkt niets middeleeuws aan. Het zou je buurman kunnen zijn. Ja, je hebt gelijk, hij lijkt wel een beetje op mij. Ik ben ook een levensgenieter en daarom zeg ik ook: ik zou zo een glas wijn met deze bisschop gaan drinken als ik hem tegenkwam."

Nu kan het natuurlijk zo zijn dat de kunstenaar gewoon een razend knappe schilder was die zijn tijd ver vooruit was. Maar er zijn meer vragen, die terecht twijfels oproepen over de echtheid, zegt Knolle. Hij wijst naar het tafereel links achteraan, waar een bisschop zich verdekt heeft opgesteld met een in het zwart geklede man, die je voor de koster zou kunnen aanzien. Maar de man kijkt zo opvallend weg van het inwijdingstafereel, dat het niet voor de hand ligt dat hij er daar iets mee te maken heeft. Knolle: "Het zou kunnen dat die figuur de opdrachtgever van dit schilderij of de kunstenaar zelf verbeeldt, wat wel vaker gebeurde, zij het minder op middeleeuwse schilderijen. Vooral in de negentiende eeuw zien we de kunstenaar zelf opduiken op zijn eigen schilderij. Dat kan erop wijzen dat dit werk uit de negentiende eeuw dateert, toen er heel veel vervalsingen zijn gemaakt van schilderijen uit de Middeleeuwen."

Maar naast alle twijfels zijn er ook voldoende aanknopingspunten, meent Knolle, die een nieuw onderzoek rechtvaardigen. Eén daarvan is het wapen dat is afgebeeld op de kazuifel van de bisschop. De drie torens rondom een zilveren veld staan ook op het wapen van Kalkar in Duitsland, waar volgens de archieven in 1506 Jacobus de Ridder tot bisschop is gewijd. Opvallend is ook de gelijkenis tussen de gelaatstrekken van de bisschop en die van één van de koppen van de zestiende-eeuwse altaarstukken in de kerk van Kalkar. Die altaarstukken zijn afkomstig uit het atelier van ene Jan Joest die als kunstenaar rond 1506 in Kalkar heeft gewerkt. Knolle: "De hoge kwaliteit van deze altaarstukken zie je terug in dit schilderij, dat ook zomaar uit hetzelfde atelier zou kunnen komen. Ik hoop dat het materiaaltechnisch onderzoek op dit punt meer duidelijkheid zal geven. Als dat zo is, zullen we ook nog eens goed in de archieven van Kalkar moeten duiken."

Al met al is het een intrigerende kwestie, die Knolle graag wil delen met de bezoekers van het museum. "Wie weet komen die al kijkend ook nog met ideeën die kunnen bijdragen tot een oplossing van de raadsels rond dit schilderij."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden