Praat me niet van de scheiding

Trouwen is een feest, scheiden doe je in stilte. Bijna 40 procent van de huwelijken strandt, volgens de jongste cijfers van het CBS. Waarom vier je de bezegeling groots en is de scheuring een eenzaam proces waar je liever niet over praat? Marieke van Willigen, zelf gescheiden, zoekt antwoord op deze vraag én vond twee voormalige stellen die terugblikken op hun huwelijk en scheiding.

Geknield zitten mijn bijna-echtgenoot en ik tussen de middeleeuwse gewelven van de Martinikerk in Groningen. Om ons heen familieleden, vrienden en heel veel medestudenten, want we zijn nog niet afgestudeerd. Voor ons staat de dominee. "Beloof je tot je te nemen, je wettige echtgenoot..." Mijn hoofd is gebogen, ik heb een prachtige witte jurk aan van handgemaakt kant uit Brugge. Ik heb het gevoel dat ik iets heel gewichtigs ga doen, een belofte waarvan ik de gevolgen niet kan overzien. Mijn geliefde kijkt naar mij. Ik kijk naar de dominee. In de kerk is het doodstil.

Giga veel is er geschreven over de mogelijke oorzaken van het almaar toenemend aantal scheidingen. Maar wat gebeurt er na de teloorgang van het huwelijk? Wat leer je ervan? Ik zou het zo graag eens van twee kanten van een gescheiden paar willen horen. Het moet niet moeilijk zijn mensen te vinden die daarover willen praten, gezien de schrikbarende scheidingscijfers van het CBS; 40 procent van de stellen gaat uit elkaar. Met frisse moed begin ik gescheidenen te bellen. Ik heb me vergist, bijna niemand wil. Of ze haken in tweede instantie af. Te pijnlijk, te confronterend, geen behoefte aan. De scheiding is een taboe.

De dominee feliciteert ons. "Ik was nog even bang dat je 'nee' zou zeggen", zegt hij. Hij heeft een diepe, bulderende lach. Mijn man ziet er prachtig uit in zijn gehuurde rokkostuum. Hij slaat zijn arm om mijn middel. "Nu zijn we getrouwd", fluistert hij in mijn oor. We glimlachen. Iemand maakt een foto. Bloemblaadjes en hartjes dwarrelen om ons heen. We hebben net een heilig verbond gesloten.

Precies de romantiek, het idee van de partners als wederhelft, is de achilleshiel van een liefdesrelatie, vinden de filosofen Jan Drost ('Het romantisch misverstand') en Alain de Botton ('Weg van liefde'). Toch gelooft Alain de Botton in de kracht van het moderne huwelijk. '[Eerst] zag hij het huwelijk als een bekrachtiging van een specifiek soort gevoelens, nu begrijpt hij dat het huwelijk een al even belangrijke functie heeft als instituut, dat stand dient te houden ongeacht alle wisselende emoties van de betrokkenen.' Is dat het doel van het huwelijk? De Bottons liefdesgevangenis-theorie druist in tegen al mijn gevoel voor romantiek. Voor mij had onze trouwerij de functie van een openbare bezegeling van liefde. Een officiële legitimatie. Wij geloofden in de liefde en in elkaar.

Is het instituut huwelijk niet zo langzamerhand passé, gezien het aantal scheidingen? Ik vraag het op een avond in de kroeg aan vrienden. De meesten waren erbij toen ik trouwde, zo'n twintig jaar terug. Nu zijn we veertigers. "Natuurlijk is het huwelijk op zijn retour", roept een van hen onmiddellijk. "De stoomtrein is ook op zijn retour." Hij neemt nog een slok bier. Zelf heeft hij doorgaans relaties die niet langer duren dan een maand, zodat zijn ideeën over bestendige liefde meer theoretisch van aard zijn. "Je kunt een mooie jurk aan en je geeft een onvergetelijk feest", mijmert een vriendin, een verstokte romantica met een vriend die niet wil trouwen. "Het huwelijk is gelul", oppert een ander. "Bij elke fase in je leven past een andere geliefde." Mijn rustigste vriendin zegt zachtjes: "Ik weet het niet. De intentie van een huwelijk is natuurlijk positief." Op dit moment verkeert haar huwelijk in zwaar weer. Het woord 'intentie' ken ik.

Ook mijn huwelijk ging na een bloeiperiode bergafwaarts. 'Huwelijksbelofte' herformuleerden we in 'intentieverklaring', wat de deur op een kier zette voor een scheiding. 'Tot de dood ons scheidt' werd 'tot de dood erop volgt'. In het begin vonden we dat nog grappig, later minder, want we vochten elkaar intussen de tent uit. Zeven jaar later lieten we ons huwelijk ontbinden.

Ik besluit om professionals te vragen wat ze van het instituut huwelijk vinden. Geen gemeenteambtenaren, maar mensen die huwelijken inzegenen, én ervaringsdeskundig zijn. Rob Visser, veertig jaar getrouwd, is PKN-predikant in de Amsterdamse nieuwbouwwijk IJburg. Hij richtte het Parentshouse op, een huis voor gescheiden mensen. Het had nogal wat voeten in de aarde om het Parentshouse van de grond te krijgen, de buurt ging in verzet. Geen gescheiden mensen in de achtertuintjes van IJburg.

Gescheidenen zijn kennelijk bedreigend voor de gebondenen, ze zijn het bewijs dat een liefdesverbond kapot kan. Visser heeft in zijn carrière als predikant heel wat huwelijken gesloten, maar ook ontbonden. Volgens hem heeft het huwelijk als instituut niet per se nut, andere verbintenissen werken ook. Wel denkt hij dat er behoefte is aan een scheidingsritueel, dat je je de echtverbintenis gezamenlijk afrondt. Ik zoek in het Dienstboek van de PKN (liturgisch handboek van de Protestantse Kerk) of daar voor gelovigen geen officiële plechtigheid voor is. Na lang geblader in allerlei ceremoniële teksten over dood, huwelijk, samenwonen en nog veel meer, kom ik een hoofdstuk tegen getiteld 'Teksten, woorden en gebeden als de wegen scheiden.' Er staat:

'Onze trouw heeft geen stand kunnen houden. Wat wij als bestemming hebben gezien, is verduisterd, het vuur is gedoofd. Elkaar hebben wij niet kunnen warmen, geen thuis meer kunnen bieden.

Wij bidden om kracht voor ons allen om vast te houden en los te laten, om eerbied voor elkaar, om geborgenheid voor onze kinderen, dat hun verwachting van het leven intact blijft.

Het is een droevige, maar eerlijke tekst. Het trekt de scheiding boven het menselijke gekrakeel uit. Ik denk dat het goed was geweest als mijn ex en ik onze relatie hadden afgehecht. We trouwden in de kerk, we hadden moeten scheiden in de kerk. Een ritueel begin van een rouwproces.

Terug naar het huwelijk. Ik spreek af met cultuursocioloog en predikant Dirk Neven in het café. Ook Neven is ervaringsdeskundig, een paar jaar geleden is hij gescheiden. Toch gelooft hij nog stug in de kracht van het huwelijk, "een archetypisch ritueel voor een liefdesverbintenis, dat verdergaat dan een zakelijk contract", verklaart hij. Neven hoort bij het romantische kamp: "Een mens is incompleet. In de liefde zoekt hij compleetheid." Zelf gaat hij volgend jaar zomer in de herkansing, hij heeft trouwplannen met zijn nieuwe vriendin.

Het schuurt een beetje, de filosofische en religieuze lyriek die ik ben tegengekomen. Want hoewel ik al twaalf jaar geleden ben gescheiden, weet ik nog als de dag van gister hoe heilig ik geloofde in onze liefde. Ik vertrouwde in ons en in mezelf. Dit verbond wilde ik sluiten, ten overstaan van iedereen. Door onze breuk verloor ik dat basisvertrouwen. Ik snap nu waarom mensen het moeilijk vinden over hun scheiding te praten. Een fundamenteel geloof in jezelf en de liefde is ijdel gebleken.

Nu ik diverse gescheidenen voor dit stuk genadeloos heb zitten doorzagen over hun gesjeesde huwelijk, tot huilens toe, vind ik dat ik zelf met de billen bloot moet. Ik besluit mijn ex te bellen. Hij is duidelijk. "Je kunt een scheiding helemaal niet verwerken, je moet er simpelweg mee dealen. Onze breuk voelt als een diepe, persoonlijke mislukking." We praten toch nog even door. Halen herinneringen op aan vroeger. En ineens komt het gesprek op liefde. Onze liefde. Is die weg, na de scheiding? Schoorvoetend geven we toe dat die niet verdwenen is.

"Maar met elkaar leven, dat was echt een ontzettend slecht plan", vinden we eendrachtig.

Ik hang op, blij en verdrietig tegelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden