Potlood als precisiewapen

Slijp de potloden, cartoonisten. De denkers Paul Cliteur, Sabine Roeser, Frank Hindriks en Martin van Hees over de noodzaak van satire.

Wapen van de democratie

Het lijkt een verloren strijd, het satirische potlood tegenover het machinegeweer. Maar dat is het zeker niet, vindt Martin van Hees, afdelingshoofd filosofie aan de Vrije Universiteit. "Satire is het wapen van de democratie."

Hij vergelijkt de rol die satire heeft in een democratie met de functie van de nar, vroeger aan het hof van een koning. Die grapte en grolde op de binnenplaatsen waar hij rondsprong, ook al riskeerde hij daarmee zijn kop. "Satire bedrijven is spotten met de denkwijze en levenswandel van personen of dingen. Satire wijst op zwakheden, op risico's en soms zelfs op immoraliteit. Daarmee is het onmisbaar in een democratie: het maakt burgers kritisch. Het behoedt ons voor argeloosheid", zegt Van Hees.

Het heeft hetzelfde nut als een parlement, vindt Paul Cliteur, hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschap in Leiden. Onlangs schreef hij een boek over weerbare democratie. "Satire brengt diegenen die macht uitoefenen terug tot menselijke proporties. Of dat nu een politiek leider is of de Profeet. Het bekritiseert hun 'heiligheid' en 'onaantastbaarheid'. Mensen volgen soms blindelings een leider of een god. Dat is niet goed. Satire kan ze aan het denken zetten."

De aanslag op Charlie Hebdo in Frankrijk stipt dit belang nog eens aan. Van Hees blijft strijdbaar: "Als er druk op de democratie komt te staan, moet je er pal voor gaan staan." Ook Cliteur voelt niets voor inbinden. "Daarachter zit een verkeerde aanname", vindt hij. "Satire leidt tot aanslagen zoals het hebben van dure goederen leidt tot diefstal. Je kunt niet zeggen dat omdat iemand in een dure auto rijdt, hij erom vraagt dat die auto gestolen wordt."

undefined

Satire ondermijnt ideeën

Met een machinegeweer dood je mensen, maar je vaagt er geen ideeën mee weg. Dat is iets wat satire wel kan. "Er kan ruimte voor iets nieuws ontstaan", zegt Frank Hindriks, hoogleraar ethiek aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). "Op die manier wakkert satire kritisch denken aan. Het gaat uit van de premisse dat je met iets kunt komen wat beter is dan de heersende opinie."

Cliteur: "Alle nieuwe dingen beginnen bij kritiek. Jezus Christus begon bij kritiek op het jodendom. Mohammed begint bij kritiek op het christendom en het jodendom. Luther en Calvijn beginnen bij kritiek op de kerk. Overigens: Luther kon voortreffelijk satirisch schrijven."

"Met de werkelijkheid spotten is haar op een andere, nieuwe manier bekijken", zegt VU-filosoof Van Hees. "Daarin kom je tot ideeën. Of het nu gaat om Voltaire's 'Candide' of een oudejaarsconference: spot heeft een vormende waarde voor de samenleving. Je gaat de werkelijkheid in een ander licht zien." Met scherp schieten

De satiricus draait nergens om heen. Hij bedient zich, met andere woorden, van een precisiewapen. "Niets anders kan zo tot de kern doordringen als een spotprent", zegt Sabine Roeser, hoogleraar ethiek en techniek aan de TU Delft. "Dat doet hij door zaken uit te vergroten, en geen blad voor de mond te nemen."

We kunnen niet zonder, zegt ze. "Juist omdat hij aan de zijlijn commentaar staat te geven, kan de satiricus kritischer zijn dan wie ook."

Het maakt volgens Roeser wel uit wie de afzender is van satire. "Voor een satirisch magazine liggen de grenzen mijlenver weg van die van een politicus. Een politicus doet ook in meningen, maar moet die met meer nuance brengen. Hij mag niet expres groepen kwetsen of tegen elkaar opzetten." Vergelijk het, zegt Roeser, met wat je tegen je partner thuis vertelt. "Daar spreek je meer vrijuit dan je op je werk doet. We spelen verschillende rollen in het leven. Zo is het de rol en de taak van de cartoonist om dingen op scherp te zetten."

Roeser onderstreept de vrijheid van de satiricus. "Net als de kunst beschikt de satire over meer vrijheid. Satire heeft, net als kunst, geen vooropgesteld doel. Dus kun je er geen grenzen aan opleggen."

Helemaal omdat bij een cartoon de insteek humoristisch is. "Hier speelt weer de rolverdeling mee. De toon van een politicus is bij voorbaat serieus. Dan is een belediging, ook al is het met een knipoog, sneller ongepast." Zo kan ook een satiricus een politicus belachelijk maken, maar kunnen politici elkaar niet voor schut zetten. "Dat is ongepast, omdat de context serieus en respectvol is."

Dat op scherp stellen van kwesties mag een kracht zijn, tegelijk maakt dat de satiricus kwetsbaar. "Des te gevoeliger iets ligt, des te meer je de satiricus uitdaagt om de grenzen op te zoeken. Het probleem is dat de een met een potlood en papier gewapend is, en de ander met bommen en machinepistolen. Dat zijn wel heel andere wapens. Je zou wensen dat de moslimfundamentalisten ook cartoons maakten."

undefined

Groot kaliber

Behalve een scherp, is satire ook een krachtig wapen met een groot kaliber. Kijk maar naar de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo, zegt Roeser. "Het is maar een tekening, eigenlijk een heel minimalistische uiting. Maar je kunt er heel veel mee zeggen. Daarom kan het ook zo beledigend zijn. Dat blijkt: als iemands enige redding is naar het wapen te grijpen, moet het wel een enorme impact hebben."

Het zit hem er in dat je wordt geconfronteerd met tegenovergestelde meningen, zegt Hindriks. "In Nederland kunnen we daarom tegen een stootje. Denk aan Reve en zijn ezel - die kwestie heeft ertoe bijgedragen dat we allemaal een beetje volwassener zijn geworden."

Zulk denken is een fundamentalist vreemd. Hindriks: "Voor ons klinkt vrijheid als een voor de hand liggend ideaal, waar je direct de zin van inziet. Het is logisch dat mensen van andere komaf er erg aan moeten wennen. Als jij bent opgevoed met religieuze idealen en geboden, ligt het meer voor de hand om bij de cartoon te denken: 'Het enige wat men wil is mij beledigen'. De terroristen uit Parijs móeten de tekeningen van Charlie Hebdo wel opgevat hebben als een diepe belediging van hun Profeet. Ik denk niet dat de terroristen daar nou met hun machinegeweren naar binnen zijn gelopen vanuit de gedachte: oh, nu gaan we de vrijheid van meningsuiting eens aanvallen. Dat geeft aan hoe anders zij denken."

Toch, of juist daarom, moeten we onze hoop vestigen op satire, vindt Hindriks. "Uiteindelijk zal het plaatsen van dit soort cartoons er- voor zorgen dat ook fundamentalistische moslims gaan zien wat vrijheid van meningsuiting is."

En satire alleen is niet genoeg. Hindriks: "Ik zou zeggen: We moeten op de bres gaan staan voor al onze basisvrijheden. Daar hoort de vrijheid van godsdienst ook bij. Je hebt ze allebei nodig. Geert Wilders hoorde ik vragen om de beveiliging van stations en winkelcentra. Dan heb je het niet begrepen, dat is angst zaaien. Redacties en moskeeën, die moet je beveiligen."

Laten cartoonisten de potloden slijpen, zeggen de denkers. Cliteur: "Dan knikt Theo van Gogh ons vanuit de hemel goedkeurend toe."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden