Postorderbedrijven en stedenverwoesters

Nooit eerder was kunst voor ieder individu zo binnen handbereik. Kunstenaars vallen met de deur in huis, wanneer ze hun aanbiedingen ('zeven dagen op zicht') doen aan u en mij hoogstpersoonlijk. Wat zou de overheid nog zorg dragen voor culturele voorzieningen? Een maand de bonnetjes invullen en de verheffing en ontroering zijn niet meer aan te slepen. En voor een podium is het dressoir groot genoeg.

Porselein is in. Wie heeft het 'Verzamelbord het Hollands landschap in Delfts blauw' nog niet! Of het 'Verzamelbord Teddyberen Pret', met de hand genummerd in vergulde cijfers. 'Verzamelpop Moni' is van echt porselein en met liefde handbeschilderd voor 189 gulden. Kristal anders; uiltjes, schaakstukken, wat al niet: de kristallen sculptuur 'Moederliefde' van 72 mm hoog heeft een Garantiecertificaat van Echtheid.

Iets groter? Sculptuur 'Samenspel' is 24 cm hoog en 1,3 kilo zwaar, brons gepatineerd en geplaatst op zwart marmeren voet, met een naamplaatje dat het helemaal persoonlijk maakt. Te ernstig? Met het oog op kerst kunnen de figuurtjes van de Beierse kloosterzuster Maria Innocentia (Bertha) Hummel niet vroeg genoeg ingeslagen worden. Voor een persoonlijke benadering van ieder personeelslid valt meteen te kiezen uit feestdagenpakket Vivaldi (met yoghurt mousse aardbeien), Brahms (gevulde kaaswafeltjes) en Bach (inclusief teddybeertje). Wie nog intiemer wil zijn, reflecteert op deze advertentie: 'Laat een olieverfschilderij maken met een persoonlijk karakter. Verwerking van uw textiel, haarlokken, foto's, relikwieen e.d. mogelijk. Abstrakt of figuratief. Bel...'

Mensen scheppen hun droomwereld. Daar is niets op tegen. Waarom zou er met dedain over vensterbank en letterkast gesproken moeten worden? Maar het aardige van kunst is dat zij, uit de aard van de schepping die eraan ten grondslag ligt, uitnodigt tot meer dan prive-genot. De kunstenaar geeft zijn commentaar op de werkelijkheid, waar ook de kunstgenieter deel van uitmaakt die op zijn beurt aan het bestaan vorm geeft.

Geamuseerd worden, wijzer, kwaad, ontroerd: schoonheid ervaren (ook door iets llijk te vinden) is beseffen dat je leeft. Wie het leven niet als vanzelfsprekend beschouwt, niet als een wankel ondermaans maar in het licht van een hemels perspectief toch absoluut feit, kan kunst zien als een levensverzekering.

Vanuit een bezwaard gemoed, of heilig ideaal, legt de maker zijn verhouding tot het leven vast. Beelden of brokstukken ervan, in een flits of pas bij herhaling gezien, kunnen zo krachtig zijn, dat ze bij de genieter haast lichamelijke reacties oproepen: kippevel, geluidloze jubel, misselijkheid, erotische opwinding.

Kunst komt voort uit en appelleert aan de geest van mensen die zich van hun leven meer voorstellen dan het barre bestaan. Kunst kan ruimte veroveren voor vragen, gesteld tegen beter weten in, over lijden, liefde, schoonheid, dood. Salman Rushdie, nu bijna vijf jaar het leven bedreigd in zijn poging die ruimte te scheppen, schreef in 'Is er dan niets meer heilig?' - in Trouw gepubliceerd - als volgt over kunst. Zij neemt de plaats in van religie waar we, door sjablonen van dogma's afvallig geworden, geen raad mee weten:“(...) het transcendente is die vlucht van de menselijke geest waarbij hij ontstijgt aan de beperkingen van zijn materiele, fysieke bestaan. ( ...) De alles overstijgende kwaliteit van het transcendente, het gevoel dat je meer bent dan jezelf, dat je op de een of andere manier verbonden bent met het hele leven, kan uiteraard maar kort van duur zijn. Zelfs de ervaring van de ziener of de mysticus duurt nooit lang. Het is de taak van de kunst die ervaring vast te leggen en haar aan te bieden.”

Gezien het kunstaanbod in Nederland hoeven we ons ogenschijnlijk geen zorgen te maken: hoeveel gelegenheid is er immers niet ons van die taak te kwijten. Maar kunst genieten buiten het vacuum van de huiskamer lijkt voornamelijk nog te kunnen in kunsthallen en circustheaters. Evenmin als tegen de prutselarijen in het Ikea-meubel is tegen deze verzamelborden en gros veel in te brengen. Integendeel, ze bieden niet zelden kwaliteit, voorzien van een garantie van echtheid. Maar in een gefragmenteerde samenleving, met haar werelden van verschil tussen loonstrokers plus vrije jongens en stumperds die zelfs niets weten te ritselen, is kunst een te kostbaar goed om over te laten aan de markt van art managers. Een dorp, stad, land, is gebaat bij een vrije ruimte voor de kunst, een speeltuin, veilig gesteld door de overheid.

In Nederland is het daarmee nog niet eens zo slecht gesteld, dus wat klaag ik nou. Van vernietiging van cultuur is hier al helemaal geen sprake, daarvoor moet je in Sarajevo zijn. Toch, wat de stedenverwoesters in Joegoslavie oogsten (de vernietiging van een pluriforme samenleving), wordt in de westerse samenleving gezaaid, als de culturele diversiteit - hoe miniem ook - afbrokkelt.

Architect/filosoof Bogdan Bogdanovic uit Belgrado zei het drie weken geleden in Trouw zo:

“In de zielen van de stedenverwoesters bespeur ik een boosaardige gezindheid jegens alles wat urbaan is, jegens een geheel van nauw met elkaar verweven begrippen als spiritualiteit, moraal, taal, smaak, stijl. Vanaf de veertiende eeuw had het begrip 'urbaniteit' de betekenis van waardigheid, van sophisticated zijn, eenheid van gedachte en woord, van woord en gevoel, van gevoel en handeling. Mensen die niet kunnen beantwoorden aan de eisen die dit begrip stelt, smijten het dan maar liever helemaal overboord.”

'Waardigheid' is een woord dat de Nederlandse overheid niet in verband met cultuur brengt. Moraal, smaak, wie durft zich daar de vingers aan te branden?

Ach, het valt allemaal zo mee. Maar het gaat allemaal tegelijk zo trefzeker richting anarchie van de grote mond en het grove geld.

Letterenfaculteiten worden gehalveerd. Musea moeten zich richten op oneigenlijke taken als party-verhuur. Voor jonge filmmakers is de spoeling steeds dunner, Europese samenwerking tegenover het geweld van de Amerikaanse cinema bestaat niet. Allochtone tv-makers worden van het scherm geweerd. De zeldzame plekken waar de multiculturele samenstelling van de Nederlandse bevolking - zoals de Melkweg - zichtbaar is moeten van weinig geld rondkomen.

Er gaat dit seizoen opnieuw bezuinigd worden op de kunsten, onder het mom van de bezuinigingen waar we nu eenmaal met z'n allen onder moeten lijden. De werkloosheid zal opnieuw worden misbruikt om verkeerde beslissingen te rechtvaardigen. Of is er een partij die bij de verkiezingen in 1994 haar nek uitsteekt? Welke cultuurminister of premier weigert de kunsten nog verder aan de postorderbedrijven uit te leveren?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden