Postema is echt geen vlaggenman

Zijn hele journalistieke carrière was Koos Postema (78) betrokken bij het koningshuis. Vanaf dinsdag presenteert 'de eeuwige onderwijzer' de serie 'NOS 60 jaar Oranje op tv', over het verstandshuwelijk tussen het koningshuis en de media. Toch laat de monarchie hem onverschillig.

Hij sprak kenners, cabaretiers, voorlichters en journalisten over het koningshuis, voor de vijfdelige serie 'NOS 60 jaar Oranje op tv'. Maar één ding begrijpt Koos Postema nog altijd niet. "Waarom het volk er geen genoeg van heeft gekregen na alle grote schandalen. Greet Hofmans, de Lockheed-affaire, het verleden van vader Zorrequieta. Dan gaan ze er juist omheen staan in een oranje T-shirt. Blijkbaar mag je er niet aankomen."

Postema is achtenzeventig en werkt gewoon door. Als een bevoorrecht mens, want hij doet wat hij interessant vindt en moet niks, van niemand. Soms staat hij in de file en vraagt hij zich af wat hem bezielt. Maar een aangename ontmoeting met een jeugdige cameraploeg maakt veel goed. Vanochtend hoefde hij slechts een paar honderd meter te wandelen naar Paleis Soestdijk. Op het gazon geeft hij een interview aan 'Shownieuws'.

"Aardige jongens", zegt hij even later. Maar hij weet hoe het werkt op een televisieredactie. "Zij leveren hun materiaal in en dan zegt een meedogenloze eindredacteur: Ali B is ziek geworden, het gaat niet door." Postema werd gevraagd naar het hoogtepunt in zijn carrière betreffende het koningshuis. "Ik heb er drie genoemd, al wist ik er nog wel drie. Hopelijk blijft er eentje over in de montage."

1962, de begrafenis van koningin Wilhelmina. "Hoe stuntelig de techniek toen nog was."

1966, prinses Irene werd katholiek. "Ministers reden af en aan, ernstige crisis, kind trouwt met bedenkelijke Spanjaard. Ik stond voor lul bij dat hek omdat er geen straalverbinding was. In beeld stond: U luistert naar onze verslaggever."

1980, de troonsbestijging van Beatrix. "Jaap van Meekren deed het lopende commentaar en ik wachtte op de cameraploeg die de rellen had gefilmd. Voor die beelden werd de reportage onderbroken, tot groot ongenoegen van de heer Van Meekren."

Postema was leraar in het nijverheidsonderwijs toen hij door de Vara in dienst werd genomen - "solliciteer nou jongen, zei mijn vader, je wil het zo graag". Bij zijn contract kreeg hij een flat in Hilversum, het vak leerde hij in de praktijk. Eerst radio, later als tv-presentator bij 'Achter het nieuws', een rokende sigaret in de hoek van het beeld. Hij hield zich bezig met de hongersnood in Biafra, Indonesië, Vietnam, maar ook met oer-Hollandse zaken als de Elfstedentocht van 1963 en het koningshuis. Als Vara-gezicht verhuisde hij in 1980 naar de NOS en werkte onder meer voor 'Den Haag Vandaag'. Tussen 1985 en 1989 maakte hij 175 afleveringen van 'Klasgenoten', voor de Vara, Veronica en RTL4. En na zijn vijfenzestigste nog een serie programma's voor de RVU.

Zijn allereerste klus was in 1960 het radioverslag van de bruiloft van Fabiola en Boudewijn in Brussel. Het was te koud. Die dag smolt zijn toch al geringe liefde voor de monarchie, zei hij later. In zijn boek 'Voor eeuwig 25' schreef Postema: 'Ben ik een monarchist? Nee. Een republikein in het geheim? Ook niet. Onverschillig als het gaat om symbolen van land en koningshuis? Ja. En altijd een beetje bang. Bang voor het misbruik van symbolen.'

Toen hij het ochtendjournaal presenteerde bij de Winterspelen van Calgary, was hij blij voor Yvonne van Gennip, niet voor Nederland. Oranje geverfde voetbalsupporters begrijpt hij niet.

Waarom is hij toch de juiste persoon om een serie over zestig jaar Oranje en de NOS te presenteren? "Omdat ik het ontzettend leuk vond om weer eens wat werk te doen, en omdat ik eigenlijk mijn hele carrière betrokken ben geweest bij het koningshuis. Ik denk niet aan ze, wat een vorm van onverschilligheid is. Maar ze mogen best blijven."

In het arbeidersgezin in Rotterdam werd nooit gesproken over het koningshuis. "Mijn moeder zei niet dat we tegen de koningin moesten zijn, maar we vierden het niet. Op Koninginnedag waren we hartstikke blij met die vrije dag, maar kregen geen oranje sjerp. Dat wilde mijn vader niet." Bij de bevrijding leende zijn moeder een vlag van de buren en bond die aan een bezem.

Postema is nooit een vlaggenman geweest. Hij kocht er pas een toen hij dertien jaar terug met zijn vrouw in Soest kwam wonen, en bij al zijn buren een vlaggenhouder zag. Twaalf gulden bij Blokker, weet hij nog. Geen vlag uitsteken op 30 april, zo dicht bij Paleis Soestdijk, zou op een demonstratie kunnen lijken, en zijn vrouw en hij waren reeds lang uitgedemonstreerd.

De monarchie deed hem niets, maar de begrafenis van Wilhelmina liet hem toch niet koud. "Ook omdat zij koningin was in de oorlog, en ik kind in de oorlog. Ze was een symbool. Beatrix heeft dat ook sterk, die symbolische waarde. Een indrukwekkende vrouw van mijn generatie, ook in de zeventig."

Krijgt Willem-Alexander die symbolische waarde niet vanzelf als hij maar eenmaal op de munt staat? "Wat Willem Alexander vooral goed heeft gedaan, is zijn vrouw Máxima. Aantrekkelijk, intelligent en snel. Anders dan wij Nederlanders toch. Leuk mens, leuke moeder, leuke kindertjes."

Eenmaal heeft Postema het echtpaar ontmoet. "Dit land zit vol verenigingen en jury's en voor een lunch nodigden ze allerlei prijswinnaars uit. Ik had een oeuvreprijs, er zaten olympische sporters, acteurs, architecten, de beste schoonmaakster van Nederland, een dame uit Delft met de beste broodjeszaak. Het enige wat aan de monarchie deed denken waren twee livreiers, om met Toon Hermans te spreken, die de jus bijvulden. Aan elke tafel bleef een stoel open, waarop zij beurtelings plaats namen. Vriendelijk converseren over de waterhuishouding."

In de serie 'NOS 60 jaar Oranje op tv' is Postema gastheer op Paleis Soestdijk, en spreekt met betrokkenen over het verstandshuwelijk tussen de media en het koningshuis. In 'Koninklijke Humor' leggen Jack Spijkerman en Sanne Wallis de Vries uit hoe ver satire mag gaan. 'De troonswisseling' reconstrueert hoe Beatrix de troon besteeg in een Amsterdam vol krakers en rookbommen. In 'De interviews' vertelt schrijfster Hella Haasse over haar gesprek met de vijftigjarige Beatrix in 1988. En vanavond ontvangt hij in 'Verliefd, verloofd, getrouwd' Rudolf Spoor, cameraman toen Claus aan het volk werd voorgesteld, en als regisseur sinds 2002 verbonden met 'de Máxima-traan'.

Spoor had zijn best gedaan om de huwelijksvoltrekking koninklijk in beeld te brengen. Maakte dat hem dienstbaar aan de monarchie? Postema: "Ja. En hij zal dat bevestigen ook. Zijn enthousiasme is gemeend, hij deed niet zomaar een klus. Voor het interview had hij zelfs zijn onderscheiding opgespeld. Ook zijn Sinterklaasintochten hadden trouwens iets koninklijks."

De verslaggeving op televisie is met de jaren kritischer geworden en ook meer op de emotie gericht, concludeert de serie. Het koningshuis is opener geworden, maar op zelfgekozen momenten, en ook uit eigenbelang. Dat de privacy van de kinderen als grens is vastgelegd in de mediacode, vindt Postema logisch. "Maar verder heeft die hele constitutionele monarchie de plicht in beeld te verschijnen, want waarom zijn ze er anders? Eef Brouwers, oud-directeur van de Rijksvoorlichtingsdienst, vertelt dat ze wel begrijpen dat ze de camera's moeten opzoeken. Mobieltjes brengen de aanslag in Apeldoorn haast beter in beeld dan televisie. De journalistiek is overal. Ook speelt mee dat er forse schandalen zijn geweest. Het waren overigens sociaaldemocratische premiers die alle problemen moesten oplossen. Drees, Den Uyl en Kok, uitgerekend mannen die thuis niet over het koningshuis spraken."

Het geheim van Soestdijk zit Postema flink dwars, de rol van de Koningin in de formatie valt niet te rijmen met democratie. En hij onderwijst dat zij er door de motie-Kolfschoten uit 1971 ook niet mee belast hóeft te worden. "De Kamer mag zelf een formateur aanwijzen."

Journalist Postema is altijd een leraar gebleven, met een socialistisch hart. Ook als hij wekelijks op Radio 1 zijn ochtendhumeur uitspreekt, zoals de rubriek verlangt, klinkt hij anders dan Henk Spaan en Henk Westbroek niet echt pissig. Postema probeert vooral iets over te brengen. "Dat is ook de taak van een presentator, iets vertellen waar men wat aan heeft. Dat zogenaamd wereldberoemde 'Een Uur: U' begon ik altijd met een verhaal, en niet met droge feiten. Er is een vrouw die..."

Postema begon dat taboedoorbrekende tv-programma toen hij de verslaggeving voor 'Achter het nieuws' wel had gezien, en geïnspireerd raakte door een stage bij de BBC en een ontmoeting met de beroemde journalist David Frost. Hij noemt 'Een Uur: U' zijn enige programma dat menselijk gedrag heeft beïnvloed.

"Ik ben er het meest trots op. Van 1970 tot 1980 gedaan. De laatste uitzending ging over vrouwenemancipatie, de belangrijkste beweging in de jaren zeventig. In al die dingen van doodmaken en doodgaan, euthanasie en abortus, waren we de eerste. We hebben nooit gezegd dat er morgen een wet moest komen. Wel hebben die uitzendingen meegeduwd, zaken bespreekbaar gemaakt."

Programmamakers van nu verwijt hij intimiteiten op te kopen. Waren de gasten in 'Een Uur: U' niet even openhartig? "Wij toetsten gasten vooraf. Er was een vrouw die rondreisde met een koffertje pillen om mensen te helpen bij hun doodswens. Ze belde de redactie zes keer per dag en noemde zich de Engel des Doods. We namen haar niet. Nu zou ze onmiddellijk uitgenodigd worden. Wie het eerst zijn broek laat zakken, komt op tv."

Hij volgt de televisie nog aandachtig en heeft zijn meningen paraat.

Jeroen Pauw. "Een ondeugende boef die ik graag zie."

Paul Witteman. "Wat stil de laatste tijd."

Cees Grimbergen. "Te druk. Doet me denken aan zo'n oefenaar van de Veluwe, uit dat boek van Siebelink. Katholiek? Ja, die deugen ook niet, haha."

Jacobine Geel kan hij als voltijdsheiden niet verdragen.

Met 'Brandpunt' concurreerde 'Achter het Nieuws' zoals Ajax met Feijenoord. "Elkaar belazeren en daar in het café weer hard om lachen. 'Brandpunt' heeft nu een sterke comeback gemaakt. Het is hun redding dat ze op reis gaan en niet elke dag een half uur moeten vullen. Al die dagelijkse actualiteitenrubrieken, ik ben oud, maar heb de neiging om ze ouderwets te vinden."

'NOS 60 jaar Oranje op tv', vanaf dinsdag (22.05 uur) wekelijks op Ned 1.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden