Post, stroom, spoor: Nederland privatiseerde vlijtig door

Gas Telecom Elektriciteitsnetwerk Water Spoor Luchthaven Schiphol

Is de infrastructuur van KPN, zoals de kabels onder de grond en de zendmasten, nu wel of niet van 'vitaal belang' voor Nederland? En zo ja, kan een buitenlandse eigenaar, zoals een Mexicaans bedrijf, daar borg voor staan?

De Centrale Ondernemingsraad van KPN denkt dat die Mexicaan, Carlos Slim van América Móvil, dat niet kan. De Stichting Preferente Aandelen B KPN, die de overname van KPN door América Móvil kan verhinderen, is er nog niet van overtuigd. Minister Kamp van economische zaken ziet echter geen probleem. Kamp borduurt daarmee voort op de Nederlandse visie op privatiseren van de laatste dertig jaar. Sinds halverwege de jaren tachtig heeft Nederland met grote voortvarendheid bedrijven en overheidstaken afgestoten, losgeknipt, verkocht of de vrije hand gegeven.

De post en telefonie kwamen in private handen. Energiebedrijven moesten splitsen in enerzijds de stroomnetten en anderzijds de stroomverkopers. Het spoor is opgedeeld in een beheerder van het spoornet en een bedrijf dat de treinen laat rijden.

In de meeste sectoren is Nederland verder gegaan dan andere Europese landen. Vanaf eind jaren tachtig was er in de eerste plaats de wens om de overheid te verkleinen en geld binnen te halen voor de schatkist. Daarnaast groeide het geloof dat een onderneming in private handen efficiënter en innovatiever kan werken dan een bedrijf dat van de staat is.

Aanhoudende problemen op het spoor en een bijna-faillissement van KPN voedden echter de twijfel over dat beleid. Door de kredietcrisis nam de scepsis over marktwerking bovendien toe. Dat bracht de Eerste Kamer ertoe een parlementaire onderzoekscommissie in te stellen die dertig jaar privatiseringen en verzelfstandigingen onderzocht. Onder leiding van ChristenUnie-senator Roel Kuiper presenteerde de commissie vorig jaar oktober de conclusies.

Die logen er niet om. Het kwam erop neer dat Den Haag eigenlijk maar wat doet. "De rijksoverheid is zonder vastomlijnde visie het pad van privatisering en verzelfstandiging opgegaan", schreef de commissie. Het streven naar 'een kleinere rijksdienst' leverde juist veel meer 'bestuurlijke complexiteit op'. Eenvoudiger werd het er dus niet op.

De burger kwam in het verhaal nauwelijks voor, constateerde de commissie. De kosten voor de burger waren aanvankelijk niet erg in beeld. En de 'maatschappelijke effecten' kwamen er helemaal bekaaid af, vindt de commissie. Burgers vinden het belangrijk dat er goede treinverbindingen zijn en dat de post ook in buitengebieden wordt bezorgd, ook als ze daar zelf niet direct belang bij hebben, constateerde de commissie.

Achtereenvolgende kabinetten wilden dat Nederland als 'beste jongetje van de klas' in Europa op het gebied van verzelfstandigen en privatiseren te boek stond. Niet nodig, oordeelden de Eerste Kamerleden en het heeft geleid tot brokken.

Dat is gebeurd bij het spoor. In 1995 zijn de Nederlandse Spoorwegen gesplitst in spoorbeheerder ProRail en vervoerder NS. ProRail is volledig in handen van de staat en is verantwoordelijk voor de vitale infrastructuur, simpel gezegd: de rails. Op die rails moeten meerdere vervoerders kunnen opereren. NS zou, door deze splitsing, bedrijfsmatiger gaan werken en later verkocht worden. Dat laatste is niet gebeurd.

Door aanhoudende ruzies en communicatieproblemen tussen ProRail en NS, zoals over de dienstverlening in de winter en de planning van onderhoud, gaan er juist geluiden op de splitsing ongedaan te maken. Volgens de Europese richtlijnen hoefde die splitsing ook niet. Een boekhoudkundige scheiding van de poten was genoeg geweest.

Ook op het vlak van elektriciteit is Nederland verder gegaan dan Europa voorschreef. De netten, de kabels dus, zijn als vitaal onderdeel afgescheiden van de stroomverkopers. Tennet, in handen van de overheid, beheert de hoogspanningsnetten en garandeert de toegang voor andere bedrijven. Nederland heeft de splitsing in een wet vastgelegd en ver doorgevoerd. Andere landen niet. Door de splitsing werden de stroomverkopers prooien voor overname. Essent heeft nu een Duitse eigenaar, RWE, en Nuon een Zweedse, Vattenfall. Of die constructie helpt de omschakeling naar duurzame energie van de grond te krijgen, wordt inmiddels alom betwijfeld. Tennet zelf is op buitenlands avontuur gegaan en heeft Duitse netten gekocht. Die vergen grote investeringen, waardoor verbetering van het Nederlandse netwerk in het gedrang kan komen, luidt de kritiek, ook al is de staat eigenaar van Tennet.

Ook het netwerk voor gas, de Gasunie, is volledig in overheidshanden. Dit vindt de overheid zo cruciaal dat de Gasunie ook investeert in bij voorbeeld een terminal voor vloeibaar gas en de gasrotonde. De vraag daarbij is of die zo essentieel zijn voor de leveringszekerheid in Nederland of dat die vooral de positie in de internationale gasmarkt veilig stellen.

Water is een voorziening waarop de privatiseringsdrift geen vat heeft gekregen. De overheid vindt schoon en veilig drinkwater een uiterst vitale voorziening. Luchthaven Schiphol stevende af op privatisering maar dat is in 2007 op het nippertje niet doorgegaan onder het mom van nationaal belang.

Voor de telefonie geldt dat de infrastructuur niet meer in handen van de overheid is. De verzelfstandiging van moederbedrijf PTT en later de beursgang van KPN hebben de ruimte gegeven voor buitenlandse eigenaren. Volgens Kamp is het in de sector goed geregeld. De Opta, net opgegaan in concurrentiewaakhond ACM, ziet toe op eerlijke toegang tot de netwerken voor alle aanbieders van telefoondiensten. Het bedrijfsbelang van KPN zou investeringen in nieuwe technologie, zoals glasvezel, waarborgen, ook als daar een Mexicaan de baas is. Anderen, zoals de Ondernemingsraad maar ook voormalig staatssecretaris van financiën Willem Vermeend, vinden dat het netwerk nu alsnog het stempel 'vitaal' moet krijgen, zodat buitenlanders geweerd kunnen worden. Er hangen immers ook echt vitale functies aan, redeneert Vermeend, zoals het alarmnummer 112, het noodnetwerk van de overheid en de communicatie door veiligheidsdienst AIVD en defensie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden