Positie minister Hennis werd onhoudbaar

De afgetreden minister van defensie Jeanine Hennis na het debat over het fatale ongeluk met Nederlandse militairen in Mali. Tijdens een oefening in juli vorig jaar ontplofte een mortiergranaat in de lanceerbuis, waardoor twee Nederlandse militairen verongelukten en een derde zwaargewond raakte. Beeld ANP

Minister Hennis trekt de conclusies van de Onderzoeksraad deels in twijfel, maar concludeert ook dat zij politiek verantwoordelijk is voor fouten. Ook de Commandant der Strijdkrachten stapt op.

Het mortierongeval in Mali blijft niet zonder politieke gevolgen. Minister van defensie Jeanine Hennis diende vanavond in het Kamerdebat over het ongeluk in 2016 waarbij twee doden vielen, per direct haar ontslag in. Commandant der Strijdkrachten Tom Middendorp volgt haar voorbeeld. Hij zou al met pensioen gaan, maar ziet nu af van een ceremoniële bevelsoverdracht op donderdag, en verlaat het ministerie met stille trom.

Hennis besloot haar urenlange betoog met de conclusie dat zij politiek verantwoordelijk is voor ‘de context waarin het ongeval plaatsvond’. Volgens Hennis zijn risico’s onvoldoende onderkend en vereiste handelingen nagelaten. Haar val is de zoveelste kras voor de VVD. Tijdens Rutte II traden eerder de liberale ministers van justitie Ivo Opstelten en Ard van der Steur gedwongen af.

Verslagen

Al in het begin van het debat maakt Hennis een verslagen indruk. Waar normaal aan haar gezicht is af te lezen hoe ze over vragen en opmerkingen van Kamerleden denkt, staarde ze nu stoïcijns voor zich uit. Aanvankelijk trok de minister het boetekleed aan. Ze zei dat ze ‘wil toelichten, niet goedpraten.’ Zo probeerde de minister uit te leggen hoe de veiligheidsbeoordeling van mortiergranaten heeft kunnen misgaan.

Hennis moest ook uitleggen waarom zij pas vrijdag tot extra veiligheidscontroles bij missies besloot, terwijl Defensie in juni al het conceptrapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) in handen had. Hennis zei dat de munitie in Mali destijds meteen extra is gecontroleerd.

Raymond Knops (CDA) vroeg of de bredere check van vrijdag daarmee een paniekreactie of maatregel voor de bühne was. Hennis antwoordde dat zij besloot om de bredere controles uit te voeren omdat ‘onrust in de media en op sociale media ook militairen op missie en hun thuisfront raakte’.

Dit leidde tot kritiek uit de Kamer. Salima Belhaj (D66) vond dat het conceptrapport in juni al reden was voor controles in alle missiegebieden. Elbert Dijkgraaf (SGP) merkte op dat als er zoveel fout ging met één type granaat, ook andere soorten munitie onveilig kunnen zijn.

Generaal Tom Middendorp (L) en minister van defensie Jeanine Hennis-Plasschaert in het gebouw van de Tweede Kamer. Beiden hielden de eer aan zichzelf en stapten op. Beeld ANP

Aanval

Later koos Hennis de aanval, en trok zij bevindingen van de Onderzoeksraad in twijfel. Volgens de onderzoekers voldoet het VN-hospitaal, dat een bij het mortierongeval gewond geraakt militair behandelde, niet aan Nederlandse militaire standaarden. Nederland had het ziekenhuis ook niet grondig genoeg geïnspecteerd. Het Duitse leger weigert zelfs er gebruik van te maken.

Toch constateerde Hennis dat er uiteindelijk adequate medische zorg is verleend, waardoor de gewonde militair nog steeds leeft. Ze zei dat inspecteurs van Defensie zowel voor als na ontvangst van het conceptrapport alsnog bij het ziekenhuis zijn gaan kijken. Ze concludeerden telkens dat het ziekenhuis gebruikt kan worden voor noodsituaties.

De OVV is het daar niet mee eens. Juist in noodsituaties moet de meest complexe traumazorg verleend worden. Hennis herhaalde meermaals dat zij ‘de OVV zeer erkentelijk is’, maar dat ‘het toch mogelijk moet zijn andere inzichten naar voren te brengen.’

Ergernis

Dat andere inzicht zorgde voor ergernis in de Kamer. Raymond Knops (CDA) zei dat ‘de minister toch weer afdwaalt’ van de conclusies van de Onderzoeksraad. “Erkent de minister de keiharde conclusies of moeten we aanhoren dat het toch allemaal wel functioneerde in het hospitaal?” Joël Voordewind (ChristenUnie) vond dat Hennis de aanbevelingen van de OVV over de medische zorg niet overneemt, ‘en er op dit moment dus geen verbeteringen plaatsvinden.’

Dat oordeel vanuit de Kamer raakt een gevoelige snaar. De fundamentele kritiek van de raad is dat Defensie te weinig wil leren van fouten. Ook daar plaatste Hennis kanttekeningen bij. “Ik zie dagelijks dat operaties en oefeningen worden geëvalueerd. We gaan niet lichtvaardig om met uitzendingen.”

Ondanks alle kanttekeningen was de positie van Hennis onhoudbaar. Nog voordat er een motie van wantrouwen tegen haar kon worden ingediend, sprak ze: “Ik ben politiek verantwoordelijk. Ik neem die verantwoordelijkheid ten volle. Het stopt hier vandaag. Ik stop als minister van defensie.”

Hennis kan eventueel terugkeren in kabinet

Op Prinsjesdag werd Jeanine Hennis gevraagd of zij ook in het nieuwe kabinet minister zal zijn. Ze antwoordde: “Dat verwacht ik wel. Het zou me verbazen als het niet zo is.” Haar politieke toekomst ziet er inmiddels uiterst somber uit. Toch is het in theorie mogelijk dat de VVD’er over enkele weken bij de koning op het bordes staat als lid van het derde kabinet-Rutte. Als minister van buitenlandse zaken bijvoorbeeld. Staatsrechtelijk gezien kan niets of niemand de VVD hiervan weerhouden.

In 2006 stapte CDA’er Piet Hein Donner op als minister van justitie, als gevolg van de brand in het cellencomplex op Schiphol-Oost. Een half jaar later kon Donner probleemloos minister van sociale zaken worden in het volgende kabinet. Hij is op dit moment vicepresident van de Raad van State en mag zich dus de ‘onderkoning’ van Nederland noemen. Partijgenoot Ernst Hirsch Ballin trad in 1994 af als minister van justitie vanwege de IRT-affaire. Twaalf jaar later keerde hij als bewindspersoon terug op datzelfde departement.

Iets kan staatsrechtelijk deugen, of het politiek ook haalbaar is, is een tweede. Zo had Donner het geluk dat er tussen zijn af- en aantreden een gat van zes maanden zat. Tijd heelt alle wonden. Althans, de gemoederen krijgen de kans om enigszins te bedaren. De val van Jeanine Hennis is ook over drie weken nog zó vers, dat haar afscheid weleens definitief kan zijn.

Bart Zuidervaart

Lees ook: In dit politieke vacuüm spaart niemand de minister

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden