Portugal

25 lidstaten zal de Europese Unie tellen na 1 mei. Sommige leden kennen we van nabij, andere alleen van een afstand. In ieder land werd een schrijver gevraagd een portret te maken van zijn land, in tien vaste punten. Op weg naar de uitbreiding wekelijks in de Verdieping een zelfportret van een EU-staat. Na 1 mei volgen de nieuwe EU-leden.

Agustina Bessa-Luís

Agustina Bessa-Luís, woonachtig in Porto, is een levende legende in Portugal. Zij is geboren in 1922 en wordt gezien als het boegbeeld van de Portugese literatuur. Haar werk is sterk beïnvloed door Franz Kafka en Marcel Proust. Raadselachtigheid, een vage notie van tijd en ruimte zijn elementen van haar oeuvre. Zij debuteerde in 1948 met de novelle Mundo Fechado (Gesloten wereld). Haar doorbraak kwam in 1954 met A Sibila (De sibille). Bessa-Luís is lid van de Portugese en Braziliaanse Academie van Wetenschappen, Ridder in de Orde van Kunst en Letteren van Frankrijk en was genomineerd voor de Nobelprijs voor de literatuur. Agustina Bessa-Luís over haar land Portugal:

1 Het Schilderij

Os Painéis de S. Vicente van Nuno Gonçalves

In de Portugese schilderkunst onderscheidt Nuno Gonçalves zich met de beroemde panelen van S. Vicente, een bewonderenswaardig werk uit ongeveer 1470. Het thema is de verering van Sint Vincentius, beschermheilige van de stad Lissabon. Het beeldt een kleine menigte figuren uit die de drie klassen van de samenleving verbeelden - clerus, adel en volk. Prins Hendrik de Zeevaarder, aan wie we de School van Sagres te danken hebben gehad, waar de zeevaarderroutes werden bestudeerd, draagt een Bourgondische hoed. Maar zijn kort geknipte haar was in die tijd niet in de mode. Aangezien we weten dat prins Hendrik zeer precies was in zijn kleding, mogen we aannemen dat het portret van latere tijd is. Het paneel van Nuno Gonçalves is vol raadsels, zoals de afbeelding van de onbekende op het paneel van de vissers, die lijkt op Salazar, de Portugese dictator. Het is mogelijk dat bij de restauratie van het paneel de restaurator die gelijkenis heeft geaccentueerd. De ijdelheid dient de Geschiedenis als de Waarheid even niet oplet.

2 De foto

De Ribera-wijk in Porto

De prachtige fotografische verbeelding van de stad Porto, volop door fotografen uit alle tijden belicht, onveranderlijk in al die jaren, verdient zeker roem. We zien een dicht woud van hoge huizen waarvandaan men de rivier in de gaten hield, de route van handelaren die hun eigen levensstijl en gedrag meebrachten naar Porto. Omdat de reizen lang duurden en de families achterbleven, gescheiden van de heer des huizes, was het per decreet verboden dat edellieden langer dan drie dagen in de stad zouden blijven. Dat omdat het om lieden ging die bezeten waren van lanterfanten en vrouwen verleiden. Vandaar dat, door dit schaarse contact met het hof, Porto ongepolijst is gebleven en zich niet altijd heeft gehouden aan deugdzame praktijken.

3 De persoon

Sint Antonius van Lissabon

Omdat een heilige toebehoort aan de plek waar hij sterft en niet waar hij geboren wordt, is Sint Antonius tegenwoordig officieel de heilige van Padua. Maar hij is geboren in Lissabon en heeft gestudeerd in Coimbra waarna hij zijn witte monnikenhabijt inruilde voor dat van de franciscanen, wier orde hij zó bewonderde, dat hij zich afkeerde van zijn eerste gelofte. Het lijkt erop dat de corruptie van de rijke paters, hun medewerking aan de verdorvenheden van het hof, hem zat waren. Hij had een geniaal karakter en heeft altijd slecht met tirannen en machtigen kunnen leven. Mogelijk hebben zij hem zelfs om het leven gebracht, wat een verklaring kan zijn voor zijn snelle heiligverklaring. Hij is vandaag de dag een van de populairste en meest vereerde heiligen ter wereld. Een man met groot gevoel, en het hart op de juiste plaats. De herinnering heeft hem glorieus gemaakt en de mensen roepen hem aan om verloren zaken terug te krijgen. Hun ziel, bijvoorbeeld.

4 Het ding

Het halssnoer van Marie-Antoinette

Na de fluwelen revolutie van 25 april 1974 sloegen veel mensen, die door hun banden met het oude regime gecompromitteerd waren, op de vlucht. Voorwerpen die zich in de kluizen van de banken bevonden, en die ze niet konden meenemen, werden nagetrokken. Een daarvan was het halssnoer van de koningin van Frankrijk, Marie Antoinette. Het gerucht, dat dit toebehoorde aan een familie uit Porto, deed als een lopend vuurtje de ronde, maar de verbeelding ging met het gerucht op de loop. Het romantische idee dwaalde door de stad, maakte oude spoken wakker. Zo noemde de gevolmachtigd minister van de Verenigde Staten in Frankrijk de koningin zelfs 'wellustig'. Het was een zeer vreemde man, deze minister Morris. Voor een amoureuze ontmoeting, schreef hij in zijn agenda 'we zullen zien'. Je kunt niet anders verwachten van een god die blind is.

5 De tekst

Menina e Moça (Meisje en Jongedame) van Bernardim Ribeiro

'Menina e Moça' is een novelle uit de zestiende eeuw, van een mysterieuze auteur wiens naam bij ons bekend is als Bernardim Ribeiro. Hij was vermoedelijk een jood die naar Ferrara is gereisd en daar is overleden. 'Menina e Moça' is een van de mooiste novelles ter wereld. Beladen met metaforen en cryptische sleutels is het tot op heden nog niet geëvenaard, vooral als het gaat om de sensualiteit, de troost van de saudade (heimwee/verlangen), het verdriet om de pijn van het leven en het liefhebben. Het is een meesterwerk, dat de lezer veel te raden overlaat en niet het idee geeft dat alles al is gezegd.

6 De muziek

De gota

De gota wordt door paren gedanst. De gratie van de vrouw en de verleiding door de man komen erin tot uitdrukking. Oorspronkelijk is de danskleding groen op een doordeweekse dag en rood op zon- en feestdagen. Of zwart, als imitatie van de kleding van het hof, om de sieraden goed uit te laten komen, vooral het goud, de bruidsschat van de vrouw.

7 Het gedicht

Sonnet van Luís de Camões: Alma minha gentil que te pertiste...'

Het is een sonnet vol heimwee en verlangen, eerder melancholiek dan triest. Het weerspiegelt het verdriet om een onherstelbaar verlies, in dit geval de dood van een beminde. Camões weet als geen ander de gevoelens van pijn op te roepen en te laten stralen als een zon in de duisternis.

Alma minha gentil

Mijn zielsgeliefde, die zijt heengegaan

vroegtijdig uit dit onverzoenlijk leven,

hemelsche, zoete rust zij U gegeven,

laat mij op aarde treurig voortbestaan.

Als in de ijlten waar gij zijt, misschien

men heugnis gunt aan wat op aard bezeten,

wil dan de vurige liefde niet vergeten,

die ge in mijn oog zoo zuiver hebt gezien.

En meent ge dat U eenig nut kan geven

de groote smart, die in mijn wezen schreit,

't onheelbaar leed uit Uw verlies gebleven,

Bid dan aan God, Meester van onze tijd,

dat Hij mij even spoedig 't weerzien geve,

als uit mijn oog Hij U heeft weggeleid.

(Vertaling Marcus de Jong, uit Beknopte geschiedenis der Portugese Letterkunde, L.J. Veen, 1958)

8 Het gerecht

Cabidela de frango

Cabidela de frango is een gerecht met kippenragout. De oorsprong is onbekend. Het kan Arabisch zijn, want de Arabieren mengden vaak de ingewanden, de vleugels, de nek en de poten met het bloed van de kip, en voegden er azijn aan toe tegen het klonteren. Maar het woord 'cabidela' kan van het Latijnse capitella komen. Het is een heerlijk gerecht uit de regio Minho, in het noorden van Portugal. Het kan ook met rijst worden gegeten.

9 De plek

De Douro

Dit landschap kent zijn gelijke niet. Het zijn de wijngaarden en het gebied van de port, de specifieke Portugese wijn. Het is unieke cultuurgrond, met mensenhand vervaardigd, uitgesneden in de berghellingen, in trapvorm. Het laat gebruik van machines niet toe. De aanblik is indrukwekkend, de kleurschakering in de herfst is aangrijpend alsof er zich een bergstroom van wijn uitstort op de aarde. Het landschap krijgt gezelschap van de Douro (van het Keltische dour, water), die stroomt door het steenachtige gebied. Dit geeft deze rivier, op sommige delen van haar loop, een duistere uitstraling. Het is het enige tragische landschap van Portugal. De rivier stroomt met haar smalle monding in zee bij Porto, na een grote verbreding en de oude haven. Via de Douro werd ooit de wijn in vaten naar de pakhuizen van Gaia vervoerd, waar hij de laatste behandeling kreeg voordat hij werd verkocht.

10 De gebeurtenis

De dekolonisatie

De dekolonisatie was een steek in het historische hart van de Portugezen, die als armen leefden als waren zij rijken. Afrika was de mystieke ruimte waar zij gingen jagen, zich vrij voelden, fortuin maakten en kinderen van een andere kleur kregen. De dekolonisatie verliep niet voorbeeldig; duizenden Afrikagangers keerden terug naar het moederland, alsof zij op bezoek kwamen bij hun verwanten. De pijn van het vertrek uit het geliefde land werd begrepen en gekoesterd. De oude 'retornados' (teruggekeerden) kwamen te overlijden, met al hun droefheid en heimwee naar hun verloren land. Ze koesterden hun dromen en vonden Portugal klein en vol intriges. Zelfs ik, die nooit in Afrika ben geweest, zou willen terugkeren, zoals je teruggaat naar de plaats van oorsprong, waar de botten van de voorouders liggen. Die strijder boven op een heuvel, bij de zonsondergang, steunend op een speer; Jung noemde dit een bekoring die ons allemaal in het bloed zit en waaraan je moeilijk weerstand kunt bieden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden