Portugal heeft nog steeds veel in te halen

14 mei 1974: Portugese militairen vieren de Anjerrevolutie. Het regime-Salazar was op 25 april gevallen. (FOTO AFP )Beeld AFP

Portugal viert vandaag het einde van de dictatuur: 35 jaar geleden viel het Salazar-regime. Het land werd een vakantieoord, maar de littekens zijn er nog: armoede, onderwijsachterstand en weinig ondernemingslust.

„Grandola, zongebruinde stad, waar het volk het voor het zeggen heeft”, schalde het 35 jaar geleden uit de Portugese radio. Het verboden protestlied was het startsein voor een revolutie die een einde maakte aan bijna vijftig jaar dictatuur.

Inmiddels is het land een nette democratie en een populair vakantieoord. Sinds de toetreding tot de Europese Unie in 1986 gaat ook de financiële situatie met sprongen vooruit. Maar de straten van Lissabon tellen nog steeds veel bedelaars. Twee miljoen van de elf miljoen inwoners heben te weinig geld om in de dagelijkse levensbehoeften te voldoen, blijkt uit onderzoek van de centrale bank van Portugal.

De armoede heeft haar wortels in de dictatuur, die een mengeling was van gematigd fascisme en katholiek corporatisme. De conservatieve dictator Salazar verafschuwde vooruitgang en dus werd er nauwelijks geïnvesteerd in industrie en infrastructuur.

„Het land stond vijftig jaar lang stil”, vertelt hoogleraar Portugese taal Paulo de Medeiros van de Universiteit Utrecht, die opgroeide in de dictatuur. „Die jaren haal je niet zomaar in.”

De armoede bereikte een dieptepunt in de jaren zestig. Vrijheidstrijders in Mozambique en Angola vochten voor onafhankelijkheid, maar Lissabon weigerde afstand te doen van de Afrikaanse koloniën. Al het geld ging naar de meedogenloze oorlog. Het beëindigen van de dictatuur was uiteindelijk de enige mogelijkheid om de oorlog in Afrika te stoppen.

Drie kapiteins pleegden in de nacht van 24 op 25 april 1974 een militaire coup. Het protestlied over Grandola, een boerendorpje dat synoniem was voor de Portugese natie, was het sein om de regeringsgebouwen te bezetten, de media over te nemen, en de dictator (inmiddels opvolger Caetano, Salazar was overleden) tot aftreden te dwingen. Vrijwel zonder geweld verdreven de kapiteins de junta.

Een van de grote problemen na deze Anjerrevolutie was het gebrek aan onderwijsinstellingen. Tot op de dag van vandaag dreunt die achterstand door. De universiteit van Porto staat weliswaar wereldwijd hoog aangeschreven, maar bij veel universiteiten is het niveau te laag. Daarbij is de schooluitval tegen de 40 procent, blijkt uit een rapport van de Europese Commissie. In 2003 had slechts een krappe 15 procent van de Portugese bevolking een diploma op het niveau van hoger onderwijs. In Nederland lag dat aandeel bijna twee keer zo hoog. Nog altijd kan zeven procent van de Portugese bevolking niet lezen of schrijven.

Door het slechte onderwijs kwam ook de economie maar moeilijk op gang. Veel van de handel kwam daardoor in handen van buitenlandse bedrijven.

Zo beheersen de Engelsen grotendeels de handel in port en zijn het vooral de Nederlanders die de bloemenproductie voor hun rekening nemen. Een groot deel van de Portugese media is in handen van de Spanjaarden.

De Medeiros: „Regeringen zijn tot nu toe onvoldoende in staat gebleken om de gevolgen van vijftig jaar stilstand weg te werken.”

Langzaamaan sijpelt het ondernemen wel door in de Portugese mentaliteit. Zo is de grootste aanbieder van mobiele telefonie in Brazilië een Portugees bedrijf, dat ook in Afrika stevig aan de weg timmert. Maar er is nog een wereld te winnen.

Wat De Medeiros merkte van de dictatuur was vooral de constante indoctrinatie met de nationale trots. „Kinderen werden, zoals de Hitler-jeugd, gemodelleerd naar de Salazar-jeugd. En ik kan nog steeds niet van genieten van de fado. Die is voor mij besmet door het regime.”

(Trouw)Beeld AFP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden