Portsmouth draait om zee en geschiedenis, en dat zal niemand ontgaan.

Het hele leven ademt naar de zee in Portsmouth; de stad komt daar ook graag voor uit. Portsmouth ligt met de blik naar het water gekeerd.

Daarnaast weet zij zich getekend door historie. Roemruchte historie. Hendrik VIII, Nelson en Winston Churchill – niet de minsten uit de Britse geschiedenis – hebben hun sporen nagelaten. Deze twee hoofdlijnen bepalen het beeld van de stad en kruisen elkaar voortdurend en overal. Niemand zal dat ontgaan.

De zee bracht moeilijke tijden vanwege varende indringers, maar leverde ook rijkdom via de handelshaven. Die haven huisvestte tevens oorlogsschepen: van Hendrik VIII, van Nelson en van D-day. Hendriks gezonken Mary Rose is – letterlijk – weer opgedoken, Nelsons Victory ligt in een droogdok te schitteren. Van de invasie uit 1944 zijn de beelden museaal ondergebracht in het D-day museum, dat pal naast Southsea Castle ligt, waardoor het tijdcontrast van zeeverdedigingen zichtbaar wordt.

Zelfs op vredelievender plaatsen laat de aan strijd gerelateerde historie zich niet verdringen. Royal Garrison Church – of beter: de resten van deze in 1941 door een bombardement verwoeste kerk – dient als monument en stelt de vaandels tentoon van de garnizoenen die de stad herbergde. Sinds 1560 was dit de kerk voor de marinebasis. Voor het gebouw eert een plaquette de mannen en vrouwen van Portsmouth die standvastig en moedig aan de bescherming van hun stad hebben bijgedragen.

Ook Portsmouth Cathedral, de kathedraal van Sint-Thomas, gebouwd rond 1185 en een steenworp verderop gelegen, staat in het teken van herinneringen aan oorlog en zee. Het ingelijste vlagfragment, afkomstig van Nelsons Victory uit de slag bij Trafalgar, is zo’n herinnering. Het werd in 1806 meegedragen in de rouwprocessie bij de begrafenis van Engelands grootste zeeheld in St. Paul’s in Londen. Recenter zijn de wandplaquette met daarop de namen van circa 110 bemanningsleden van schepen die in 1918 in de Baltische wateren sneuvelden, en het glas-in-loodraam dat aan D-Day refereert. Niet voor niets heet deze kerk ook wel Cathedral by the Sea.

Hoewel Portsmouth met buitenwijken, buitenwater en buitenhavens een groot areaal beslaat, zijn de interessante spots op de centrale delen goed beloopbaar. Wie weinig tijd heeft en toch op meerdere plaatsen wil kijken, kan een taxi nemen. Er zijn er genoeg en de prijs is – naar Nederlandse begrippen – niet al te hoog. Maar veel aardiger is het om van Seafront (D-Day museum, Southsea Castle, Blue Reef aquarium) over Clarence Esplanade langs de zee naar Waterfront te lopen. Halverwege begint de Millennium Promenade, die de wandelaar langs de Royal Garrison Church en de Portsmouth Cathedral naar de Historic Dockyard voert. Op het beginpunt van de Promenade lawaait het permanente lunapark en steeds weer schuift links in het gezichtsbeeld de veerboot naar Wight voorbij. Even verder leidt de Promenade de wandelaar langs de haven vanwaar de veerboten naar Wight vertrekken, en daarna naar het moderne winkelcentrum Gunwharf Quays met de gezichtsbepalende Spinnaker Tower.

Waarschijnlijk is de nieuwe millenniumtoren het eerste object waar een reisleider zijn gasten mee naartoe neemt, maar ook zonder gids is Spinnaker Tower Portsmouth’ eerst in het oog lopende trekpleister. De 170 meter hoge toren beheerst sinds het begin van dit jaar het stadsgezicht. Waar je ook bent, overal wordt je oog getrokken naar dit bouwwerk in de vorm van een spinnaker, het grote bijzeil dat opbolt wanneer zeilers het, met wind achter, hebben gehesen.

De toren was bedoeld als symbool voor het nieuwe millennium. De bouw liep echter jaren vertraging op. Maar nu staat er ook wat aan het Waterfront.

Er zijn drie niveaus voor het publiek. Het eerste uitzichtdek op honderd meter biedt de sensatie van een dikke glazen plaat waarop je loopt en waardoorheen je honderd meter recht naar beneden kunt kijken. Vijf meter hoger wordt het verschil tussen het heden en het verleden van de haven geaccentueerd wanneer je door tijdtelescopen kijkt.

Op 110 meter is The Crow’s Nest, het kraaiennest, dat open is zodat de wind door je haren waait. Maar hoe verschillend ook, op elk niveau zijn de uitzichten over de haven, de stad, de zee en het eiland Wight voor de kust adembenemend.

De toren staat in het gebied van de Gunwharf Quays, een modern winkelcentrum waar straatartiesten, van vuurvreters tot equilibristen, in vakanties en vrije dagen optreden. Leuk voor kinderen. Je kunt er ook lekker eten, bijvoorbeeld Mexicaans in Santa Fe. En wie ’s avonds uit zijn dak wil gaan, vindt daartoe voldoende inspiratie in Tiger Tiger, waar regelmatig live ands optreden.

Al meer dan achthonderd jaar is Portsmouth het thuis van de Royal Navy. Dat heeft veel historie nagelaten. Tijdens de Industriële Revolutie in de 19de eeuw ontstond een marinewerf die nu één groot marinemuseum is: de Historic Dockyard.

Met gemak kun je een dag over de voormalige marineterreinen rondzwerven. Drie hier opgelegde schepen stralen de trots uit van het voormalig Britse wereldrijk, dat alle zeeën beheerste. HMS Warrior is de recentste oorlogsbodem: het eerste ijzeren marineschip. Het ligt afgemeerd bij de ingang van de Dockyard en valt op door een fraai boegbeeld.

Op HMS Victory, aan de andere zijde van het terrein, liet Nelson op 21 oktober 1805 tijdens de Slag bij Trafalgar het leven. HMS Mary Rose was het vlaggenschip van Hendrik VIII. Het zonk in 1545 vlak voor Southsea Castle en is in 1982 boven water gehaald waarna een jaren durend conserveringsproces begon. Inmiddels is dat voltooid en is het schip, dat in een havenloods ligt, te bezichtigen.

Interessant is ook het Action Station, dat interactieve mogelijkheden biedt om zelf een helikopter te besturen, of een marineschip door hevige zee te loodsen. Het bevindt zich in botenhuis nummer 6, een Victoriaans gebouw uit 1846.

De gebouwen van het Historic Dockyard herbergen meer. Hoe de Slag bij Trafalgar zich afspeelde, is te zien in een driedimensionale film in een 250 jaar oud gebouw. En een groot deel van de historische gebouwen is bezet door het Royal Naval Museum.

In 1944 was Portsmouth het centrum van de voorbereidingen voor de operatie Overlord, de landing van de geallieerden in Normandië: D-day.

Generaal Eisenhower had zijn hoofdkwartier in Southwick House, even noordelijk van de stad. Tussen de haven en Wight lagen zoveel schepen dat, zo zei men, je naar het eiland kon wandelen. Bijna 7000 schepen waren betrokken bij de landing van de 156.000 man op de Franse kust. Op de ochtend van 6 juni 1944 waren de schepen weg en de straten verlaten.

Exact veertig jaar na D-day werd in Seafront het D-day museum geopend. Het biedt een overzicht van wat er die dag (en de dagen ervoor en erna) is gebeurd. De stad heeft een eigen zaal: Portsmouth Memories.

Wie het mooi vindt, kan uitgebreid genieten van de Overlord Embroidery, een 83 meter lang wandtapijt met zo’n zestig fragmenten uit de invasie. Sandra Lawrence heeft er vijf jaar aan gewerkt; ze nam het beroemde tapijt van het Normandische Bayeux als voorbeeld. Maar het zij gezegd: voor wie het mooi vindt.

Indrukwekkender is de film, met ook commentaar (via koptelefoons) in het Nederlands. Goed voor kinderen, die zoekopdrachten voor in de museumzalen meekrijgen. Maar het meest bij blijven de verhalen van oud-strijders, mannen met martiale snorren en behangen met onderscheidingen, die als vrijwilliger in vakanties de jeugd door het museum rondleiden.

Een van de grote Engelse schrijvers uit de 19de eeuw was Charles Dickens (1812-1870). Hij schreef ’A Christmas Carol’, het beroemde verhaal over de gierigaard Scrooge die op kerstavond tot inkeer komt. Juist door die datum wordt het verhaal nog vaak met Kerstmis voorgelezen of naverteld, en vooral daardoor heeft de auteur de vergetelheid overleefd. Oplevende belangstelling voor Dickens kwam door de musical ’Oliver’, gebaseerd op zijn boek ’Oliver Twist’.

Dickens is in Portsmouth geboren en hij heeft er zijn eerste drie levensjaren doorgebracht. Veel is het niet, maar wel voldoende om, al in 1904, van zijn (gerestaureerde) geboortehuis een museumpje te maken. Het is een huis in een stil doodlopend laantje, een herdenkingsschildje aan de buitenkant. Het naastgelegen huis staat te koop.

Het huis is qua inrichting teruggebracht in de stijl uit Dickens’ tijd. Een beetje nep is het wel. Er staat een bed waarin de kleine Charles geboren had kunnen worden als het er in 1812 ook al gestaan had. Maar wel echt is de bank waarop de grote schrijver in 1870 in zijn huis in Kent stierf.

Het verhaal gaat dat Dickens, toen hij later nog eens in Portsmouth kwam, zijn geboortehuis niet meer kon vinden. Maar het bestaat dus nog steeds. 393 Old Commercial Road. Dat het slechts een eenvoudig rijtjeshuis tussen andere panden is, versterkt de authenticiteit.

Stoomtreinfanaten kunnen zeker niet om het eiland Wight heen. Sinds 1971 rijdt daar de Isle of Wight Steam Railway. Deze spoorweg biedt een reis in het verleden. De locs en wagons zijn door vrijwilligers gerestaureerd, en die houden de trein ook in dienst. De oudste locomotief is gebouwd in 1876 en de wagons zijn van 1864.

Vanuit Portsmouth vaar je in dertig minuten naar Ryde op Wight, bijvoorbeeld met de Wightlink highspeed catamaran. Vandaar gaat het met de Island Line naar station Smallbrook Junction, waar de stoomtrein wacht. Die rijdt langs twee stations naar Wootton. Reizigers kunnen koninklijk in de eerste klasse reizen of gewoontjes in de derde klas.

Bij Ashey stopt de trein alleen op verzoek van de passagiers. Wie daar wil opstappen, geeft met een handsignaal de machinist van de naderende trein te kennen dat hij moet stoppen.

Bij Havenstreet is het spoorwegmuseum van het eiland. Je kunt er in de omgeving wandelen, er is een tuin en een kinderspeelplaats. Wie meer van Wight wil zien, kan bij Wootton met de bus verder of terug naar Smallbrook Junction en dan verder met de Island Line.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden