Portret van een ploeg en een samenleving

Het persmoment was al voorbij, maar de Volkskrant-fotograaf zag nog een mooi beeld en maakte de foto die het symbool werd van de tweedeling in Oranje en in de Nederlandse samenleving. Fotografie werd sociologie.

Het grote publiek in Nederland leerde Jean Nelissen kennen als wielercommentator van de NOS. Dat was echter zijn goed betaalde schnabbel. Nelissen had het regionale dagblad De Limburger als broodheer. Als chef bestierde hij er de sportredactie. In de artikelen zag hij graag de breedvoerigheid terug die ook zijn eigen tv-werk kenmerkte. Van een wedstrijd kon je dan via een bepaalde coureur zomaar uitkomen bij diens opmerkelijke familielid of bijzondere buurman. Op fotogebied was Nelissen strikter. Volgens hem moest bij voorkeur het klassieke plaatje in de krant: in het geval van een wielerkoers de winnende renner met de handen in de lucht, na een voetbalwedstrijd het beslissende doelpunt. In dat laatste geval móest de bal zichtbaar zijn.

In de onlangs verschenen biografie 'Jean. Het opzienbarende leven van De Neel' van Bart Jungmann staat te lezen hoe de chef sportredactie anders zijn toevlucht nam tot oldschool-beeldmanipulatie. Nelissen had altijd een voorraadje uitgeknipte voetballen liggen. Daarop werd een beroep gedaan in geval van ontbreken van de leren knikker op een foto. Even plakken en klaar!

Terwijl een goede sportfotograaf toch ook echt oog moet hebben voor andere sleutelmomenten. Die kunnen ook nog alles te maken hebben met het spelletje dat verslagen wordt, maar evengoed veel zeggen over meer. Sport is ook de spiegel van een samenleving.

Volkskrant-fotograaf Guus Dubbelman maakte zo'n foto op 16 juni 1996 tijdens de Europese kampioenschappen voetbal in Engeland. Het persmoment van het Nederlands Elftal was eigenlijk al voorbij. De selectie schoof aan tafel voor een barbecue. Dubbelman zag het en nam de gelegenheid te baat om het nog snel even vast te leggen. Bondscoach Guus Hiddink had in de gaten dat de fotograaf doorging en riep: "Wegwezen, Dubbelman!"

Die had zijn werk al gedaan. Het leverde hem een van zijn beroemdste beelden op. Op het oog niet eens een heel erg spectaculaire foto. Jonge mannen, allen in dezelfde blauw-witte uitdossing, zittend in een grote tuin. Tussen hen in een oudere, besnorde heer met één hand in de broekzak en met een glaasje in de andere. Het had bijna iets van een vakantiekiekje. Allemaal even lachen naar het vogeltje?

Pas bij nadere bestudering ging de kijker andere zaken opvallen. Waarom waren er alleen maar strakke koppies te zien? En meer nog: hoe was men het tot deze tafelindeling gekomen? Aan de voorste tafel zaten de mannen van de gestampte pot (vooral veel Ajacieden), rechts van Hiddink (althans voor de kijker) de voetballers uit de regio, types als Jaap Stam en Arthur Numan, en links van Hiddink alleen donkere jongens, met uitzondering van Richard Witschge.

Wat had dit te betekenen? Het leidde tot een foto-exegese, die tot de dag van vandaag voortduurt. Want werd op dit groepsportret in tuin niet pijnlijk zichtbaar dat het multiculturele Nederland, dat toonbeeld van tolerantie, niet bestond? Misschien was die natie waarin nieuwkomers en andersgekleurden tamelijk geruisloos hun plek vonden slechts een wensdroom van de politiek-correcte goegemeente.

Zonder veel moeite valt die tafelschikking uit te leggen als metafoor voor de Nederlandse maatschappij in de jaren negentig van de vorige eeuw. Ieder zijn eigen plekje. De minderheden hun eigen reservaat. De verschillende werelden ontmoeten elkaar soms niet eens. Of alleen bij gelegenheid, zoals op de foto die Ad van Denderen in 1982 maakte in een serie over de Turkse gemeenschap in Amsterdam. Autochtone zwemmers douchen. Een Turkse maakt schoon. Twee werelden leven langs elkaar heen.

Tolerantie ammehoela! Knap vermomde desinteresse voor elkaar was een treffender aanduiding, volgens critici. Maar zit dit allemaal in die ene foto van een stel voetballers? Of hebben we het over een staaltje hineininterpretieren?

Terug naar het EK van 1996 in Engeland. Oranje draaide al matig tijdens de kwalificatie. Het Nederlands Elftal had zich slechts op het nippertje, via een beslissingswedstrijd weten te plaatsen voor het toernooi. Tijdens de groepswedstrijden ging het al niet veel beter. Tegen Schotland werd het 0-0. Van Zwitserland won het team wel met 2-0, maar die uitslag vertekende. Het duel had zomaar heel anders kunnen aflopen. De beslissing moest vallen in de laatste speelronde, waarin het speelde tegen het sterke gastland Engeland.

Was dit al genoeg aanleiding voor een gespannen sfeer in de groep, een incident in het hart van de selectie maakte het allemaal nog erger. In die wedstrijd tegen Zwitserland ontbrak Edgar Davids in de basisopstelling. Die pikte dat en de vroege wissel van Clarence Seedorf niet en luchtte tegenover de Britse pers onomwonden zijn hart: "De coach zou zijn hoofd niet in de kont van andere spelers moeten steken." Hiddink riep Davids op het matje. Die maakte slechts gedeeltelijke excuses. Ja, hij had zich laten meeslepen door emoties. Nee, hij wilde hij zijn woorden niet intrekken.

De bondscoach nam geen genoegen met halve verontschuldigingen. De middenvelder kon zijn spullen pakken. Hiddink: "Het teambelang staat voorop. Vooraf zijn duidelijke afspraken gemaakt over de gedragscode, de verlangde discipline, de verplichtingen en de relatieve vrijheid van de spelers."

Door de affaire ontbrak Davids aan de 'zwarte tafel' op de foto van Dubbelman. Drie andere leden van de groep donkere spelers, die vanwege hun onderlinge verbondenheid werden aangeduid als 'de Kabel', zaten wel aan: Patrick Kluivert, Clarence Seedorf en Winston Bogarde. Bij hun clubje hoorde ook nog Michael Reiziger.

Pas later zou duidelijk worden dat hun neiging tot afzonderen en verontwaardiging deels was terug te voeren op gevoelde ongelijkheid. In het succesvolle Ajax (respectievelijk winnend en verliezend finalist in de Champions League in 1995 en 1995) hadden blanke spelers als Danny Blind en de broertjes De Boer meer inspraak én substantieel hogere inkomens.

Als het nog goed was gekomen met Oranje in Engeland, was Dubbelmans foto waarschijnlijk al lang vergeten. Maar het Nederlands elftal verlor met 1-4 van het gastland. Het plaatste zich nog wel voor de kwartfinales, maar verloor na strafschoppen van Frankrijk.

De tuinfoto werd een symbool van de gespletenheid in het team. En, toen een paar jaar later de multiculturele droom barstjes ging vertonen, ook een symbool van een lang verzwegen tweedeling in de Nederlandse samenleving.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden