Porto Rico zit aan de grond

crisis | reportage | Het Amerikaanse eiland Porto Rico zucht onder een verpletterende staatsschuld. Schuldeisers willen nu geld zien. Intussen leven tienduizenden Porto Ricanen al op straat. 'Ons lot ligt in handen van Washington.'

De verlaten parkeerplaats, badend in het bleke licht van lantaarnpalen, lijkt op een klein vluchtelingenkamp. Een tiental daklozen, mannen in leeftijd variërend van tegen de dertig tot in de zeventig, hebben er een permanent veste van gemaakt met dekens, dozen en een klein peloton straatkatten.

Even schrikken ze op als de zwarte terreinwagen van Recinto Pa'La Calle tot stilstand komt. Maar als de vier vrijwilligers uitstappen, worden ze meteen herkend aan hun witte shirts met het logo van de hulporganisatie. De achterklep gaat open en onthult een grote bak met rijst en chorizoworst.

Een man van een jaar of veertig, gekleed in een voetbalshirt en met een zwarte borstelsnor, nadert de auto. "Hebben jullie ook koffie?", vraagt hij mompelend. Héctor Ortíz schudt zijn hoofd. "Je zou zeggen dat ze vooral een warme maaltijd willen, maar koffie is waar ze het meest om vragen."

Ortíz, 23 jaar oud en student ziekenhuisadministratie aan de Universiteit van Porto Rico (UPR), is vanavond de coördinator van Recinto, een van de zes vrijwilligersorganisaties op het Caribische eiland die voor daklozen zorgen. Wekelijks trekken leden van de organisatie erop uit om de daklozen in San Juan te helpen.

Vanavond rijden ze rond in Río Piedras, net buiten het centrum van San Juan. Overdag is dit een wijk van drukke winkelstraten en kantoren, maar deze avond, in de motregen, komt het over als een desolate, betonnen wildernis. "De transformatie van dit deel van de stad is onvoorstelbaar", zegt Ortíz. "Zo gauw het donker wordt, is dit het domein van daklozen, verslaafden en prostituees. Het is een andere wereld."

Geen stroom voor het ziekenhuis

Het werk van Recinto is keihard nodig, want het aantal daklozen in Porto Rico neemt snel toe. Waren het er enkele jaren geleden nog een paar duizend, inmiddels is hun aantal volgens Iniciativa Comunitaria, de grootste hulporganisatie van het eiland, gestegen tot bijna 30.000, op een bevolking van net 3,4 miljoen.

Het is het zichtbaarste gevolg van de verpletterende schuldencrisis die Porto Rico sinds enkele jaren in haar greep houdt en dit jaar dreigt te escaleren. Het Caribische eiland, een overzees territorium van de VS, heeft een staatsschuld van 73 miljard dollar, dat het met geen mogelijkheid terug kan betalen.

Gouverneur Alejandro Garcia Padilla waarschuwde vorig jaar al dat de schuld 'onbetaalbaar' was geworden. Vorige maand werd die dreiging realiteit en bleef Porto Rico in gebreke bij een betaling van 422 miljoen dollar. In Washington werkt het Amerikaanse Congres aan een noodoplossing om deze maand een nog grotere 'default' van ruim twee miljard dollar te voorkomen.

Het is een crisis van bijna Griekse proporties, die samenvalt met een diepe recessie die al een decennium duurt. Sinds enkele maanden beginnen de Porto Ricanen het ook echt te voelen: de failliete regering van García Padilla bezuinigt wanhopig op de publieke sector, de grootste werkgever op het eiland.

Tienduizenden ambtenaren zijn de afgelopen vijf jaar ontslagen, lonen zijn bevroren, vacatures geschrapt. Meer dan honderdvijftig scholen zijn gesloten en de regering heeft de wettelijk verplichte subsidie aan de Universiteit van Porto Rico bevroren. De btw is verhoogd van 7 naar 11 procent, hoger dan waar ook elders in de Verenigde Staten. Diensten als openbaar vervoer en elektriciteit zijn flink duurder geworden. Elektriciteitsbedrijf Prepa heeft een schuld van ruim negen miljard dollar en is meedogenloos tegen wanbetalers; in maart sloot het zonder pardon de stroomtoevoer aan een ziekenhuis in de zuidelijke stad Guayma af, omdat het liefst vier miljoen dollar aan niet betaalde elektriciteitsrekeningen had liggen. Veel andere ziekenhuizen moeten toezien hoe hele afdelingen worden gesloten en er overal tekorten zijn.

De gevolgen zijn navenant. Naar Amerikaanse standaard is het armoedecijfer in Porto Rico, dat toch al slechts half zo welvarend is als Mississippi, de armste staat van de VS, gestegen naar 45 procent van de bevolking. Twaalf procent van de beroepsbevolking is werkloos. Meer dan de helft is voor het dagelijks levensonderhoud geheel of gedeeltelijk afhankelijk van subsidies of uitkeringen.

De schuldencrisis is nog geen humanitaire crisis, maar tienduizenden Porto Ricanen lopen nu wel het risico op straat te belanden. Volgens Iniciativa Comunitaria stijgt het aantal executieverkopen van huizen van 11.000 vorig jaar naar 26.000 dit jaar.

Voor de vrijwilligers van Recinto Pa'La Calle hakken ook de bezuinigingen op de gezondheidszorg er hard in. "We delen zakjes met medische spullen uit aan de mensen die op straat leven", zegt Ortiz. "Pakweg twee jaar geleden kregen we alles nog van het academisch ziekenhuis, tegenwoordig zijn we volledig afhankelijk van particuliere donaties en die nemen snel af. We komen steeds meer tekort."

Voor de steeds grotere groep verschoppelingen is de toegang tot de gezondheidszorg door de bezuinigingen vrijwel afgesneden. De dakloze man met snor en voetbalshirt trekt zijn shirt omhoog en laat zijn onnatuurlijk opgezwollen buik zien. "Ik heb gastritis", klaagt hij. "Ik loop de hele dag rond met maagpijn. Vroeger kon ik nog gewoon aankloppen bij de ziekenhuizen. Nu kan dat niet meer. Je moet als dakloze nu zo ongeveer stervende zijn wil je nog medische hulp krijgen."

Giftige cocktail

De kiem voor de meervoudige crisis werd gelegd in 1976. Dat jaar keurde het Amerikaanse Congres in Washington DC een aanpassing van de belastingwet aan, die het bedrijven toestond om belastingvrij op Porto Rico te opereren. Honderden bedrijven, vooral in de farmaceutische industrie, kwamen naar Porto Rico en creëerden duizenden banen. In 1996 maakte Washington echter een einde aan de belastingvoordelen, met een afbouwperiode van tien jaar.

Grote aantallen bedrijven vertrokken in die periode weer even snel, waardoor de arbeidsmarkt tussen 1997 en 2012 liefst 80.000 banen verloor. Vanaf 2006 zakte de economie weg in een recessie, waar het tot op de dag van vandaag nog niet uit is geraakt.

In plaats van afnemende inkomsten te compenseren met bezuinigingen, begonnen opeenvolgende Porto Ricaanse regeringen massaal geld te lenen via gemeentelijke obligaties. Die waren voor investeerders aantrekkelijk, omdat er nergens in de Verenigde Staten belasting over hoefde te worden betaald.

Die cocktail van economische neergang en opgepompte staatsschuld is des te giftiger, doordat Porto Rico niet op eigen gelegenheid maatregelen kan nemen. Aangezien het een overzees gebied van de Verenigde Staten is, kan alleen de regering in Washington uiteindelijk de schuldencrisis oplossen. Eind vorige maand ondertekende president Obama een tijdelijke noodwet, die in ieder geval de komende maanden het eiland nog overeind houdt.

Maar het pakketje noodmaatregelen is controversieel; niet alleen moet Porto Rico voor miljarden gaan snijden in overheidsuitgaven als pensioenen en duizenden ambtenaren ontslaan, ook verliest de regering in San Juan een groot deel van haar zeggenschap aan een zevenkoppige raad van toezicht.

Er dreigen nog grotere problemen; een flink aantal investeringsfondsen dat de laatste jaren Porto Ricaanse obligaties heeft gekocht, heeft geen boodschap aan de noodkreet uit San Juan. Deze week werd de eerste rechtszaak wegens wanbetaling al aangekondigd en de verwachting is dat er meer zullen volgen. Als de rechters de schuldeisers in het gelijk stellen, kunnen ze beslag leggen op Porto Ricaanse pensioenen en ambtenarensalarissen. Dan wordt de schuldencrisis een heuse humanitaire crisis.

Exodus

"Mijn generatie is verwend door voor Porto Ricaanse begrippen ongekende welvaart. De lonen waren hoog, er was werk", verzucht Cirilio Tirado Rivera, senator namens de regerende Democratische Volkspartij (PPD), de partij van gouverneur Garcia Padilla. "Maar toen de bedrijven vertrokken, was er geen economisch alternatief. Er is geen geld om nieuwe investeerders aan te trekken."

Tirado houdt kantoor in het Capitool van San Juan, een kleinere kopie van het befaamde gelijknamige gebouw in Washington DC. In de wachtkamer buiten is het een komen en gaan van mensen die petities komen brengen. "Mensen maken zich terecht grote zorgen. Nu worden de salarissen nog betaald en functioneren de instituties nog, maar dat kan snel veranderen", zegt Tirado. "Ons lot ligt in handen van Washington."

Hoe dan ook zal Porto Rico de economie sterk moeten hervormen. Het heeft nauwelijks ruwe grondstoffen, voert het grootste deel van het eigen voedsel in en van de industrie is na tien jaar recessie weinig meer over. "De discussie moet gaan over meer dan alleen de schuldencrisis zelf", zegt Tirado. "We moeten met Washington onderhandelen over meer vrijheid voor Porto Rico om buitenlandse investeringen binnen te halen."

Maar veel Porto Ricanen hebben geen zin om lijdzaam op een oplossing te wachten. Meer dan 200.000 van hen hebben het eiland de afgelopen tien jaar verlaten, alleen al vorig jaar meer dan 70.000. Inmiddels wonen er ruim 4,5 miljoen Porto Ricanen op het Amerikaanse vasteland, een miljoen meer dan op het eiland zelf.

Alejandra Vélez (23), een van de vrijwilligers van Recinto Pa'La Calle, kan erover meepraten. Ze studeert medicijnen aan de UPR en gaat met Recinto eens per week mee op de avondrondes om daklozen met gezondheidsklachten van basale medische hulp te voorzien. "Er zitten zo'n 120 studenten in mijn leerjaar en dit jaar alleen zijn er 38 van hen naar het vasteland vertrokken om daar stage te lopen", vertelt ze. "De meesten komen niet meer terug, er is gewoon geen werk meer voor ze op Porto Rico vanwege de crisis. Mijn vader is ook arts en ook hij is naar América vertrokken. Hij wil op zijn oude dag nog behoorlijk kunnen werken."

Die massale exodus maakt de problemen voor Porto Rico nog nijpender, want daardoor kampt de regering zelfs bij een (tijdelijke) oplossing van de schuldencrisis met een steeds sneller krimpende economie.

Maar Velez wil niet weg. "De situatie is nog niet uitzichtloos. En zie wat wij nu op straat doen, wie helpt deze mensen dan?", zegt ze. "Als mensen als ik weggaan, dan is het eiland pas echt verloren."

undefined

Eeuwige kolonie

Porto Rico ligt ongeveer 100 kilometer ten oosten van de Dominicaanse Republiek. Hoewel Amerikaanse grondgebied, heeft het eiland cultureel meer gemeen met Cuba en de Dominicaanse Republiek dan met de VS. Spanje droeg Porto Rico in 1898, na de nederlaag in de Spaans-Amerikaanse oorlog, als kolonie over aan de VS. In 1948 werd het een 'staat in vrije associatie' met de VS, in de praktijk blijft het eiland een veredelde kolonie. Porto Ricanen mogen niet stemmen op het Congres in Washington of een president en hebben amper zeggenschap over hun economie.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden