Porosjenko wacht een hels karwei

Petro Porosjenko, de nieuwe president van Oekraïne, krijgt het zwaar voor z'n kiezen. Zijn land is bijna failliet, twee oostelijke provincies rebelleren. Wat staat Porosjenko te doen?

Petro Porosjenko mag zich vanaf vandaag officieel de nieuwe president van Oekraïne noemen. Zijn klinkende overwinning in de verkiezingen van 25 mei mag gerust opzienbarend heten. Nog niet eerder was een president van Oekraïne al in een eerste stembusronde verkozen. Porosjenko kreeg liefst 55 procent van de stemmen, een straatlengte voorsprong op de nummer twee, oud-premier Julia Timosjenko, die met bijna 13 procent van de stemmen haar wonden kon gaan likken. Die uitslag laat zien dat miljoenen Oekraïners in vrijwel alle delen van het land, moe van oorlog en revolutie, hun hoop hebben gevestigd op de 48-jarige multimiljonair.

Chocoladeproducent Porosjenko heeft sinds eind vorig jaar doelbewust gewerkt aan de realisering van zijn presidentiële ambities door zich te presenteren als de ideale compromiskandidaat, een redelijk alternatief voor de leiders van de grootste oppositiepartijen van wie er niemand kon bogen op brede steun onder de bevolking. Porosjenko is in zijn opzet goed geslaagd. Hij krijgt van een meerderheid het voordeel van de twijfel en in feite carte blanche. Een enorme verantwoordelijkheid én bijna onbegonnen werk in een vrijwel failliet land. Wat staat Porosjenko te doen? Begint hij aan een kamikazemissie?

Eind aan de oorlog

Eerste prioriteit van Porosjenko is een eind te maken aan de oorlog in het oosten van het land. Hij wil daartoe afreizen naar de getroffen gebieden en ook praten met Rusland. "Mijn eerste bezoek na mijn inauguratie gaat naar de Donbass", beloofde Porosjenko al tijdens zijn verkiezingscampagne. Vooral de Russische media doen er alles aan om hem dat uit het hoofd te praten, door beelden te laten zien van mensen in Donetsk die demonstratief de pralines uit Porosjenko's chocoladefabrieken vertrappen en hem uitschelden voor 'fascist'. Het zal weinig indruk maken. Sinds het begin van de massaprotesten in Kiev eind november heeft Porosjenko herhaaldelijk het gevaar opgezocht en gepoogd te bemiddelen in gewelddadige confrontaties tussen demonstranten en politie, meestal zonder succes. Het was zijn manier om zich te profileren in een situatie waar andere oppositieleiders zich op de vlakte hielden. In Kiev werd hij in december met stenen bekogeld door radicale demonstranten. Maar het leverde hem wel respect op vanuit het hele politieke spectrum.

Porosjenko is zo nodig bereid te praten met de leiders van de 'volksrepublieken' die zijn uitgeroepen in de provincies Donetsk en Loegansk. Die verklaren zich daar onder voorwaarden toe bereid. Tegelijkertijd houdt Porosjenko vast aan het voortzetten van de door Kiev gestarte militaire operatie, die een eind moet maken aan het gewapend verzet in die regio's. Daarvan afzien zou betekenen dat Oekraïne zich neerlegt bij het verlies van de Donbass en dat is het laatste wat Porosjenko wil.

Meer rechten voor de regio's

De recente escalatie in het oosten van Oekraïne is geworteld in breed gedeelde gevoelens van onvrede die al geruime tijd heersen in deze regio. 'De Donbass wordt in Kiev niet gehoord', is een veelgehoorde klacht, zelfs al werd het land de afgelopen drie jaar bestuurd door mensen uit de regio. De mensen willen meer greep krijgen op regionale bestuurders die nu nog worden benoemd vanuit de hoofdstad, en ook meer zeggenschap over de financiën. Veel mensen in de Donbass geloven nog altijd dat hun regio de motor is van de Oekraïense economie, een beeld dat correctie behoeft omdat Kiev veel geld moet bijleggen om de verliesgevende kolenmijnen overeind te houden.

Porosjenko wil het oosten duidelijk maken dat hij de grieven serieus neemt. Van 'federalisering' wil hij niets weten. Dat idee wordt vooral door Moskou gepropageerd, maar voor Kiev staat het gelijk aan een opdeling van het land in kleine vorstendommen die zich zouden kunnen afscheiden, of vazalstaten van Moskou zouden kunnen worden. Het alternatief is 'decentralisering', het modewoord waar de laatste weken en maanden iedereen de mond vol van heeft in Oekraïne. Decentralisering behelst dat de bevolking in de regio's zelf gouverneurs en burgemeesters zal kunnen kiezen en dat een fors deel van het belastinggeld in de eigen regio blijft. Dergelijke toezeggingen zijn de afgelopen maanden al gedaan door de interimregering in Kiev in een vergeefse poging een verdere escalatie te voorkomen. Porosjenko houdt vast aan dat idee, maar zegt dat het pas kan worden gerealiseerd als de wapens in het oosten van het land zwijgen.

Economisch herstel

Oekraïne staat aan de rand van de afgrond. Niet alleen door de oorlog die woedt in de oostelijke provincies, maar vooral ook door de economische crisis, die is versterkt door wanbeleid en massale corruptie tijdens het bewind van de verdreven president Viktor Janoekovitsj. Radicale maatregelen kunnen niet uitblijven en dat betekent dat er onherroepelijk klappen zullen vallen. Hele sectoren van de economie moeten worden gesaneerd. Porosjenko wil haast maken met de privatisering - voor een habbekrats - van verliesgevende staatsbedrijven. Maar ontslagen zijn onvermijdelijk en dat zal hem niet in dank worden afgenomen.

Nietsdoen is dodelijk, zegt zakenman Kacha Bendoekidze, die eerder als minister jarenlang de drijvende kracht was achter succesvolle economische hervormingen in Georgië. Nu is hij economisch adviseur van Porosjenko. Bendoekidze maant tot spoed, tot een 'voortzetting van de revolutie', tot economische en andere maatregelen die de situatie radicaal kunnen veranderen, zoals een hervorming van het rechtssysteem, een drastische zuivering van het politie-apparaat, terugdringen van de bureaucratie, stoppen van staatssubsidies op de energieprijzen. Er is geen tijd om uitgebreide plannen te schrijven, onmiddellijk handelen is geboden, aldus Bendoekidze, die vertrouwen heeft dat Porosjenko dat ook zal doen.

Versterken van eigen positie

Porosjenko heeft een indrukwekkend mandaat van de kiezer, maar zonder medewerking van het parlement is hij machteloos. Probleem is dat Porosjenko, in tegenstelling tot veel van zijn rivalen, niet beschikt over een eigen partij of fractie in het Oekraïense parlement, de Rada. Hij kan rekenen op de steun van de fractie van bokskampioen en nu aankomend burgemeester van Kiev Vitali Klitsjko, maar dat zal niet altijd voldoende zijn. Daarom zei Porosjenko al meteen na zijn verkiezingsoverwinning dat hij nog voor het eind van het jaar vervroegde parlementsverkiezingen wil realiseren. De kans is groot dat hij dan, met zijn nog altijd aanzienlijke populariteit, een invloedrijke eigen fractie kan vormen.

Er is evenwel geen voor de hand liggende reden om vervroegde verkiezingen erdoor te drukken. De meeste parlementariërs blijven ook liever zitten tot het eind van hun termijn in 2017. Eigenhandig kan Porosjenko het parlement niet ontbinden. Critici van dat idee wijzen er bovendien op dat Oekraïne zich nu geen slepende verkiezingscampagne kan veroorloven en dat Porosjenko voorlopig maar moet roeien met de riemen die hij heeft. Zolang de gevechten in het oosten van het land voortduren kunnen daar sowieso geen volwaardige verkiezingen worden gehouden, wat betekent dat bepaalde partijen, zoals de Regiopartij, worden benadeeld. Als er vervroegde parlementsverkiezingen komen zal dat niet op stel en sprong zijn.

Banden met Rusland

Porosjenko is bereid onder toezicht van de Verenigde Staten en de Europese Unie te praten met Rusland. Moskou speelt volgens hem een sleutelrol bij het geweld in het oosten, al geeft ook hij zich er rekenschap van dat de situatie is veranderd en de geest mogelijk al uit de fles is. Er zijn diverse strijdgroepen actief, waarvan niet altijd duidelijk is of ze loyaal zijn aan Moskou of zelfstandig opereren. Volgens Porosjenko worden die allang niet meer gedreven door een idee en zijn het in hoofdzaak bandieten en plunderaars die belang hebben bij het voortduren van de chaos.

Uitgangspunt voor Porosjenko in de contacten met Moskou is in ieder geval dat Kiev zich nooit zal neerleggen bij de Russische annexatie van de Krim. De ervaring van Georgië laat zien dat dat geen beletsel hoeft te vormen voor gesprekken. Rusissche troepen zijn nog altijd gelegerd in de Georgische provincies Abchazië en Zuid-Ossetië, die zich eenzijdig onafhankelijk hebben verklaard en als zelfstandige staten zijn erkend door Rusland. Moskou wilde onder geen beding praten met de vorige Georgische president Saakasjvili. Maar de vorig jaar gekozen nieuwe Georgische leider heeft koers gezet naar verbetering van de betrekkingen met Moskou, zelfs al zal ook Georgië zich nooit neerleggen bij de huidige status-quo. Evenzo weigerde Moskou ieder contact met de Oekraïense interimpresident Toertsjinov, maar lijkt het ijs al enigszins gebroken met de uitverkiezing van Porosjenko. Dat neemt niet weg dat Moskou de druk op Oekraïne hoog kan houden, ook met economische middelen, zoals een boycot van Oekraïense goederen. En dan is er de prijs die Oekraïne moet betalen voor Russisch gas. Die vindt Kiev veel te hoog, en ook dat wil Porosjenko bij de Russen aankaarten.

Opstandelingen in de oostelijke stad Lugansk hebben een regionale grenspost ingenomen.

De president is bereid tot decentralisering, maar zegt dat die pas mogelijk is als de wapens in het oosten van het land zwijgen

Petro Porosjenko

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden