Popeye op Malta Film en architectuur

Volkomen onverwacht eindigde een dagtocht tijdens een vakantie op Malta enkele jaren geleden in Anchor Bay, alwaar een curieus dorpje in een rotsachtige baai met felgekleurde houten huisjes tot toeristische attractie was uitgegroeid. Het bleek de set voor de film 'Popeye' te betreffen, die hier rond 1980 door regisseur Robert Altman is opgenomen.

Popeye op Malta? Alle besef van tijd en plaats raakte voor een moment ontregeld. Kennelijk waren de Maltezen zo vereerd met Altmans bouwwerken -waarlijke Fremdkörper tussen de stenen bebouwing op de rest van het eiland- dat ze besloten de set als een soort archeologische vindplaats te bewaren. Hiermee gaven ze de architectuur van de illusie een net zo belangrijke plaats als de talloze historische plekken die het eiland rijk is.

Maar wat is een van het celluloid afgeweekte filmset zonder acteurs, zonder licht, zonder muziek? Het nietszeggende, lege decor is precies het omgekeerde van hetgeen film kan zijn: een utopie die op elke willekeurige plek gerealiseerd kan worden.

Hollywood is de geheime wereldhoofdstad van de architectuur, schrijft Hans Dieter Schaal in zijn boek 'Learning from Hollywood'. Alles is overal mogelijk. Waar mensen in het alledaagse leven een beperkt scala aan bouwstijlen in het vizier hebben, opent film de ogen voor alle denkbare decors op alle denkbare plekken.

De relatie tussen film en architectuur staat centraal tijdens het nieuwe Architectuur Filmfestival Rotterdam, dat gisteren in diverse filmtheaters in de stad is begonnen. De wisselwerking tussen film en bouwkunst is vanaf de beginjaren van het medium, vanaf de toren van Babel in 'Metropolis' (Lang) via de aan een bergwand hangende bungalow in 'North by Northwest' (Hitchcock) naar de duistere wolkenkrabberwoekeringen in 'Blade Runner' (Scott), onmiskenbaar groot geweest en de hoeveelheid bespiegelingen over dit onderwerp net zo talrijk.

Maar het zijn niet alleen de klassieke stadfilms als 'Blade Runner' en 'The Fountainhead' van King Vidor -gaan zien!- die in Rotterdam te zien zijn. De samenstellers ruimden in het programma ook plaats in voor enkele van de vele film- en videomakers voor wie de metropool inspiratiebron is. Zo gebruiken de Belgen Jürgen Persijn en Ana Torfs teksten van onder anderen Robert Musil, Paul Auster en Walter Benjamin in een poëtische zwart-wit-rondgang door hun stad Antwerpen. 'Achtergrond' toont de prikkelende stadsneurose in het openen en sluiten van de ogen, in de scherpe montage van de barokke gevels in de binnenstad en de strakke jaren-zestig-flats in de voorsteden, in de verkeersstromen zoals de filecamera's ze registeren, en vanuit het perspectief van het draaiplateau in een peepshow-ruimte: de stad als de hoer van Babylon, zoals we bij Alfred Döblin al lazen. De intermezzi die Persijn en Torfs inbouwden maken de pretentie dragelijk: met name een verhandeling van een jongeman met zwarte coltrui in een café over post-modernisme is erg komisch.

Deze relativering ontbreekt in enkele andere bespiegelingen over de metropool. Misschien moet je er gewoon van houden, van essayistische films als 'Building Heaven' van Oliver Hockenbull over 'de limieten van architectuur en het subject' of 'Lost Book Found' van Jem Cohen, die documentaire beelden van sidewalkfishers (zwervers die in straatroosters naar voorwerpen hengelen) aan elkaar smelt met een proza-achtig verhaal.

Interessant, vermakelijk en leerzaam is een (gewone) documentaire als 'Virtually Las Vegas'. Bernadette O'Brien keerde met Robert Venturi en Denise Scott-Brown, die in de jaren zestig een beroemd geworden boek schreven over de -in hun ogen- betekenisvolle entertainment-architectuur van Las Vegas, terug naar de gokstad. In 'Learning from Las Vegas' legden de Venturi's de basis voor een postmoderne architectuurbenadering door een stad te beschrijven waarin 'tekens' -de prachtige, vaak torenhoge neonreclames die automobilisten naar de diverse gokpaleizen moesten lokken- belangrijker waren dan de gebouwen.

De makke van het Rotterdamse thema is dat met een beetje goede wil vrijwel elke film met architectuur te maken heeft. Positief geformuleerd is er echter voor ieder iets moois te beleven, of het nu een hernieuwde of eerste kennismaking is met 'Living' (1971) van Frans Zwartjes, met 'Playtime' (1967) van Jacques Tati, of met 'L'Eclisse' (1962) van Michelangelo Antonioni.

Tot en met 13 september in Cinerama en Lantaren/Venster. In het centrum voor nieuwe media V2 is tegelijkertijd 'De stad als vierde huid' te zien met korte video's, cd-roms en installaties. Het NAi toont toont de geschiedenis van Rotterdam in een Cineac-programma. Info via www.afrotterdam.nl of 010-4897112.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden