Poolse vrouw terug naar het aanrecht

Feministes demonstreren in Warschau ter ere van Internationale Vrouwendag met de leuze 'knip het koord door' tussen kerk en staat. Beeld afp

Lange tijd waren vrouwen in het voormalige Oostblok geëmancipeerder dan in West-Europa. Een erfenis uit de tijd dat ze net zo hard moesten werken voor de opbouw van het socialisme als mannen. Maar het burgerlijk ideaal - hij werkt, zij past op de kinderen - is terug van weggeweest.

Ik zou een betere premier zijn als ik een vrouw was." Dat zei oud-premier Donald Tusk, lang voordat hij voorzitter werd van de Europese Raad. Hij liet het niet alleen bij woorden. Voordat hij vorig jaar vertrok naar Brussel, droeg hij het premierschap over aan Ewa Kopacz. Voor het eerst sinds ruim twintig jaar kreeg Polen weer een vrouwelijke premier.

Alles wijst erop dat dat zo blijft, want ook de grootste oppositiepartij, het nationaal-katholieke Recht en Rechtvaardigheid, schoof afgelopen maand een vrouw naar voren als kandidaat-premier: Beata Szydlo. Beide dames bereizen deze zomer het land in de aanloop naar de verkiezingen van dit najaar. Beata Szydlo per 'Szydlo-bus', premier Kopacz per trein onder het motto 'kolej na Ewa', een woordspelletje dat kan worden vertaald als 'spoorwegen voor Ewa', of als 'Ewa is aan de beurt'.

Poolse vrouwen lijken inderdaad aan de beurt. Ook bij kleinere partijen verschijnen opeens politica's voor de camera. Sleutelposities in het overheidsapparaat zijn de laatste maanden overgegaan in vrouwelijke handen: het voorzitterschap van de Sejm, de Poolse Tweede Kamer, en het ministerie van binnenlandse zaken - het hart van het landsbestuur.

Schijn
"In de Poolse politiek is de tijd van vrouwen aangebroken", oordeelde politicologe Ewa Marciniak onlangs. Geen originele uitspraak, want soortgelijke conclusies vielen de laatste maand op te tekenen uit veel monden. En daarmee lijkt een trend door te zetten die al jaren geleden zichtbaar was: in het voormalige Oostblok is de emancipatie van vrouwen verder gevorderd dan in het Westen.

Maar het woordje 'lijkt' is hier van belang. "Deze vrouwen zijn door mannen naar voren geschoven", zegt Manuela Gretkowska, oprichter van de Poolse Vrouwenpartij. Kopacz dankt haar positie aan Tusk. Achter Szydlo staat de leider van haar partij, ook een man. "Er zijn nog altijd geen vrouwen in de Poolse politiek die zelf de lakens uitdelen."

Gretkowska werd al in de jaren negentig bekend als auteur van romans die door velen als schandalig werden ervaren. Ze werd nog bekender en controversiëler toen ze in 2007 de Vrouwenpartij oprichtte. Het initiatief trok veel aandacht, maar haalde de kiesdrempel niet. "Vrouwen in Polen komen niet voor zichzelf op", meent Gretkowska. Sterker nog, ze berokkenen zichzelf schade. "Szydlo was tegen ratificatie van de Europese conventie die huiselijk geweld tegengaat. Kopacz wilde geen verdoving vergoeden bij bevallingen toen ze nog minister van gezondheidszorg was. Ze zei: baren doet pijn, want zo heeft God het gewild."

Kandidaat-premier Beata Szydlo Beeld ap

God heeft in het katholieke Polen niet veel op met vrouwenemancipatie. Wie de Poolse bisschoppen beluistert, krijgt de indruk dat de levenstaak van deze mannen eruit bestaat andere mensen - vooral vrouwen - het recht op keuzes te ontnemen. Gendergelijkheid, abortus, reageerbuisbevruchting, voorbehoedmiddelen, wettelijk partnerschap voor mensen van hetzelfde geslacht: het is allemaal uit den boze.

Geen wonder dat Poolse feministes de kerk als bron van alle kwaad zien. Zoals Magdalena Sroda, een icoon van de feministische beweging. "Sinds de val van het communisme in 1989 hebben we in Polen een sterke terugkeer naar de traditie, naar traditionele vrouwenrollen en een enorme afkeer van alle gelijkheidsmechanismes. De reden is de enorme invloed van de kerk", zegt ze in een kamer op de universiteit van Warschau, waar ze ethiek doceert.

Secularisatie
Hoewel de secularisatie ook in Polen traag maar gestaag voortschrijdt, is de invloed van de kerk op de politiek volgens haar toegenomen. De twee grote partijen van het land hebben de afgelopen tien jaar de kerk gepaaid, met alle gevolgen van dien. In de media en het onderwijs domineert de visie dat de vrouw in de keuken hoort, vertelt hoogleraar Sroda.

Ze ziet de komende jaren somber in. De partij Recht en Rechtvaardigheid, die trouw de lijn van de bisschoppen volgt, gaat - als de trend in de peilingen klopt - dit najaar regeren. "Nergens in Europa is zo'n sterke tendens richting religieus fundamentalisme als in Polen", meent Sroda. Ze voorspelt een absoluut verbod op abortus en het terugdraaien van alle wetgeving die de positie van vrouwen versterkt.

Het huldigen van traditionele, katholieke normen en waarden gaat doorgaans hand in hand met een afkeer van het communisme. Maar dat communisme zorgde er voor dat vrouwen volop deelnamen aan het arbeidsproces. Volgens Sroda gaat die traditie verder terug. "In onze geschiedenis waren mannen altijd aan het vechten of zaten ze in ballingschap. Vrouwen moesten zich dus zelf redden en runden niet zelden de landgoederen. Polen was een agrarisch land. Je had hier geen burgerlijke traditie die vrouwen uit het publieke leven weerde."

Premier Ewa Kopacz Beeld ap

Het communisme was in dat opzicht een voortzetting. "De zelfredzaamheid van vrouwen werd nog verder versterkt." Man en vrouw waren gelijkwaardig in de linkse ideologie, met als leuze 'vrouwen op de tractor'. "Bovendien waren er volop crèches en kleuterscholen en was abortus toegankelijk." Maar met de 'decommunisatie' begon volgens Sroda ook de 'de-emancipatie'.

Cijfers van de Europese Commissie geven haar gelijk. Tien jaar geleden kon Nederland nog een voorbeeld nemen aan Polen. Bij ons was toen slechts 5 procent van de hoge functies in het bedrijfsleven in handen van een vrouw, in Polen het dubbele. In 2013 was dat verleden tijd. In Nederland zijn onderhand vier keer zoveel leden van raden van bestuur en toezicht een vrouw als in Polen. De Commissie concludeerde dat alleen in Polen, Hongarije, Slowakije en Roemenië het aantal vrouwen in hoge functies sinds 2010 daalde.

Ook cijfers van het centrale centrum van economische data in Polen (Coig) laten een daling zien van het aantal vrouwen in raden van bestuur en toezicht. In 2007 was nog ruim 35 procent vrouw. Tegenwoordig nog zo'n 30 procent, vooral in kleine bedrijven. Dit relatief hoge getal is volgens Sroda uit armoede geboren. "Wat ons redt, is de armoede. In Polen zijn niet veel vrouwen die het zich kunnen veroorloven om met het geld van hun echtgenoot thuis te zitten. Dus zelfs als ze de kerk geloven dat dat de juiste weg is, moeten ze wel werken, omdat de lonen gewoon veel lager zijn dan in West-Europa." Naarmate het economisch beter gaat, zit de vrouw vaker thuis.

Karakter
Tot zover het perspectief van links, progressief en feministisch, dat in Polen niet de toon zet. Zeker niet ver van de grote steden, in het conservatieve oosten van het land.

In Rzeszow, de hoofdstad van de provincie Podkarpacie in het uiterste zuidoosten van Polen, is het aantal rokken op straat opmerkelijk hoger dan in de hoofdstad. Hier gaat de overgrote meerderheid op zondag naar de kerk en behaalt de nationaal-katholieke partij Recht en Rechtvaardigheid een absolute meerderheid.

Maar dat wil niet zeggen dat vrouwen er geen carrière kunnen maken. Marta Poltorak is het levende bewijs van het tegendeel. In 1989, toen het communisme ter ziele ging, richtte zij met haar echtgenoot een bedrijf op dat uitgroeide tot een concern dat meetelt in Europa. Marma produceert in vier fabrieken in het zuiden van Polen folie voor landbouw, industrie en verpakkingen, waarvan 60 procent naar het buitenland gaat.

Oprichtster van de Vrouwenpartij Manuela Gretkowska Beeld afp

"Ik was laatst verbaasd dat er zo weinig vrouwen in hoge functies in het bedrijfsleven zijn", zegt ze in het stadhuis van Rzeszow, waar de lokale zakenelite een bijeenkomst belegt. "Forbes publiceerde een lijst met bedrijven met meer dan 50 miljoen zloty (ruim 12 miljoen euro) omzet en het bleek dat er hooguit enkele tientallen vrouwen in hoge leidinggevende functies zitten."

Tot dat moment ging ze ervan uit dat het aan de branche lag dat ze zo weinig vrouwen tegenkwam. "Chemie is een door mannen gedomineerde sector. Pas toen ik die ranking van Forbes zag, realiseerde ik met dat dit geen kwestie van branche was."

Toch ziet ze niets in quota en de gelijke vertegenwoordiging waar de feministes voor strijden. "Pariteit, ervoor zorgen dat in alle functies evenveel mannen als vrouwen zijn, is geen goed idee. Mensen moeten gelijke kansen hebben, dat is belangrijk."

Druk
Maar dat die kansen niet gelijk zijn, beseft zij ook. Dat ligt niet aan de acceptatie. Podkarpacie mag dan nog zo traditionalistisch zijn, "ik heb eigenlijk nooit negatieve reacties gekregen omdat ik een vrouw ben". Het probleem ligt ergens anders: de druk om gezin en werk te combineren.

Enerzijds is dat prima, meent Poltorak, moeder van drie kinderen. "Vrouwen kiezen vaak voor hun gezin. De man is toch meer de kostwinner. Dat getuigt van verantwoordelijkheidsgevoel van vrouwen." Maar anderzijds is het niet altijd een keuze, want werkgevers kiezen meestal voor een man, omdat ze bang zijn dat de vrouw zwanger wordt en met verlof gaat.

"Ik betrap mezelf erop dat ik het ook doe", zegt de zakenvrouw wier bedrijf ongeveer duizend mensen in dienst heeft. "Ik kies toch voor een man, want die vrouw moet zich misschien tijdelijk zich terugtrekken uit het arbeidsproces." In lagere functies is het relatief eenvoudig voor vervanging te zorgen. "Maar het is heel moeilijk om op sleutelposities iemand te vinden die het een jaar overneemt."

Is het glazen plafond lager en dikker in het traditionalistische zuiden van Polen? "Mannen nemen vaak geen huishoudelijke taken op zich in het traditionele Podkarpacie. En dus moeten vrouwen twee functies combineren", bevestigt Poltorak. "Maar zonder dat conservatisme zouden we ons karakter verliezen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden