Pools referendum: de trots van Solidariteit, de risee van menig burger

WARSCHAU - Twee eigenaren van een winkel met telefoons en antwoordapparaten buigen zich over een pamflet dat een van hen net in zijn handen kreeg gedrukt. Het is een stemadvies van de vakcentrale NSZZ-Solidariteit voor het referendum dat morgen plaatsvindt over de privatisering. De jonge ondernemers willen de vijf vragen best vertalen, alleen: ze begrijpen niet wat er staat.

Aan hun intelligentie zal het niet liggen; de twee hebben net verteld dat ze hun telecommunicatiezaak in korte tijd hebben uitgebouwd tot een goedlopende onderneming met verkoopcijfers die eind vorig jaar al twintig procent hoger lagen dan in 1994. Een betere verklaring voor hun gestuntel is, dat ze totaal niet geïnteresseerd zijn in deze poging om de Poolse bevolking te betrekken bij de nieuwe markteconomie.

Deze ondernemers hebben allang hun eigen manier gevonden om daar hun voordeel mee te doen. Voor het lezen van de krant hebben ze geen tijd, zeggen ze verontschuldigend. Maar het is de vraag of ze het pamflet met meer kennis van zaken wel hadden begrepen. “Als ik een goed antwoord op de vijf vragen wil geven, moet ik eerst een bevriende econoom raadplegen”, zegt dr Sergiusz Kowalski van het instituut voor politieke studies in Warschau. “Hij zal me zeggen dat de vragen niet kloppen.”

Kowalski moet lachen om de eerste: 'Bent u voor een algemene privatisering?' Dat klinkt als: 'Wilt u jong, rijk en mooi zijn', vindt de socioloog. “Als de meerderheid van de bevolking 'ja' zegt, heeft dat geen enkele betekennis. Een referendum heeft pas zin wanneer je simpele vragen stelt, bijvoorbeeld over de doodstraf of abortus. Deze volksraadpleging is voor negentig procent van de Polen onbegrijpelijk.”

Op het hoofdkwartier van Solidariteit in Gdansk heerst een opgewonden stemming. Medewerkers lopen met posters en actiekrantjes door de gangen, zitten druk te telefoneren met de plaatselijke afdelingen of discussiëren geagiteerd over de regeringscoalitie (de ex-communistische SLD en Boerenpartij) die een opkomst van slechts twintig procent voorspelt. Wat een ramp zou zijn voor Solidariteit, want de uitslag is alleen geldig wanneer de helft van de Poolse bevolking zich naar de stembus spoedt.

De vakcentrale voert al weken campagne voor het referendum. Ex-president Lech Walesa bedacht zelfs de eerste vraag. De andere vier gaan onder meer over de besteding van het staatskapitaal. Het voorstel is eerst te inventariseren hoeveel de overheid nog moet betalen aan instellingen en beroepsgroepen die er tot nu toe bekaaid zijn afgekomen tijdens het rigoreuze hervormingsproces. Een deel van het geld dat overblijft kan dan naar hulpprogramma's en fondsen.

Het andere deel zou verdeeld moeten worden onder Poolse burgers. Volgens Solidariteit hebben zij allemaal recht op een-twintigmiljoenste deel, oftewel 25 000 gulden. De regering haalt daar liever een nulletje af, maar die gaat alleen uit van het kapitaal dat vrijkomt als 3 600 staatsbedrijven zijn geprivatiseerd. Solidariteit telt ook de landgoederen, gebouwen, havens, spoorwegen en andere staatsinstellingen mee.

Net als de Tsjechen zouden de Polen eenmalig een coupon moeten krijgen. Na enige tijd kunnen ze die inruilen voor een aandeel bij een van de geprivatiseerde ondernemingen. Of ze kunnen mede-eigenaar worden van onroerend goed dat nu nog onder het staatsbezit valt.

“Op deze manier willen we tegengaan dat het kapitaal in handen blijft van de vroegere communisten”, legt Andrzej Adamczyk, internationale secretaris van NSZZ-Solidariteit, uit. “Nu president Alexander Kwasniewski uit die gelederen komt en de regering voor het grootste deel uit de oude kliek bestaat, moeten we daar extra alert op zijn. Iedereen weet dat ze in de directie van staatsbedrijven zitten en hun vrienden de beste baantjes bezorgen tijdens de onderhandelingen over privatisering. Net zo'n machtige rol spelen ze in het bestuur van het Nationale Investeringsfonds die nu ook al winstcertificaten onder de burgers verdeelt. Maar die staan niet op naam, dus kunnen ze gemakkelijk doorverkocht worden. Het is geen geheim waar die uiteindelijk terechtkomen. Met al die mafia-praktijken willen we korte metten maken.”

Het referendum heeft nog een doel, vervolgt Adamczyk: “We willen de burgers zo meer betrekken bij de economische hervormingen, vooral de ouderen. Als ze zich mede-eigenaar gaan voelen, en zelfs financiële voordeeltjes krijgen, zal hun mentaliteit ten opzichte van de huidige markteconomie ongetwijfeld veranderen. Dit referendum is dus ook een beetje een onderwijsproject.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden