Pools offer raakt hart van het Vaticaan

De Poolse bisschop Wielgus werd lang beschermd door de paus, maar snel geofferd. Hoe duister is het Vaticaan? Een grote schoonmaak lijkt zich aan te dienen. Het wordt een angstige tijd voor prelaten.

Het is op het nippertje. De gelovigen in de kathedraal van Warschau weten nog van niets, maar ook het middelpunt van de bijeenkomst dacht nog geen dag geleden dat hij geïnstalleerd zou worden als aartsbisschop.

Dan vertelt Stanislaw Wielgus dat hij géén aartsbisschop wordt. De Poolse president Kaczynski klapt, maar stopt als er andere geluiden klinken, protesten tegen het ontslag dat de paus onmiddellijk heeft aanvaard. Oudere gelovigen roepen dat de media het hebben gedaan, dat de Joden erachter zitten. Het rumoer in en rond de kerk raakt de Polen, maar niet minder het hart van de rooms-katholieke kerk.

Het had anders moeten gaan. Na de val van de communisten in 1989 probeerde de kerkelijke top belastende documenten over collaborerende geestelijken te laten vernietigen. Veel eindigde in de papierversnipperaar.

De antwoorden op moeilijke vragen kwamen van betrokkenen zelf. Toen Stanislaw Wielgus, rector van de katholieke universiteit in Lublin, op de nominatie stond om bisschop te worden, is hij doorgelicht. Met de papierversnipperaar in het achterhoofd, kon hij zeggen dat hij niet ’fout’ was geweest in de Koude Oorlog. In 1999, onder de Poolse communistenvreter paus Johannes Paulus II, werd hij tot bisschop gewijd.

Het hoger ambt van aartsbisschop werd de boerenzoon zondag fataal.

Wielgus had volgehouden dat hij brandschoon was, op een paar onschuldige contacten met de geheime dienst na. De bisschop had niet gerekend op de microfiches, die niet versnipperd waren. De Poolse archieven van de geheime dienst hadden geen geheimen voor de Poolse pers. Kranten en onderzoekscommissies van respectievelijk kerkelijke en wereldlijke aard kwamen half december met de eerste onthullingen over Wielgus: hij had gespioneerd. Twintig jaar lang.

Toch hield het Vaticaan Wielgus de hand boven het hoofd. In een officiële verklaring deelde men twee dagen voor Wielgus’ grote dag nog mee dat ’alle aspecten van zijn leven zijn onderzocht, ook die welke met zijn verleden samenhangen’.

Een bekende Romeinse reflex bij slecht nieuws. Zo reageerde de kerk óók toen ze werd geconfronteerd met verhalen over priesters, bisschoppen, aartsbisschoppen, die het celibaat lieten voor wat het was, zich met vrouwen inlieten, of zelfs kinderen verkrachtten. De gewijde zonen van de kerk déden zoiets niet, was de teneur, en de rest was een kwestie van vertrouwen. Priesters gaven hun meerderen antwoord op pijnlijke vragen. Echt, ze hadden niets gedaan. En die verhalen dan? Dat was vuige roddel, pogingen om de rk kerk te besmeuren, een mediahetze. Bij Wielgus was het geen seks, maar collaboratie, maar de redenering was dezelfde. De reactie uit Rome ook. „De Heilige Vader heeft het volste vertrouwen in Stanislaw Wielgus.”

Toen die Vader nog hoogleraar was, zat er een Poolse student bij hem in de collegebanken in München. Wielgus mocht in München studeren bij de vermaarde Ratzinger. Wielgus betaalde de prijs voor reisdocumenten naar het vrije Westen: tekenen voor samenwerking met de geheime dienst.

Inmiddels kennen de twee knappe theologen elkaar al dertig jaar. Dan val je elkaar niet af.

Daarbij heeft de reputatie van des Vaders voorganger, JP II, ongetwijfeld meegespeeld: onder hem was Wielgus toch bisschop geworden? En was de rk kerk in Polen niet juist de machtige hand geweest die het communisme ten val had gebracht? Het zelfbeeld van de Poolse katholieken, vooral van de conservatieve cercle van Wielgus, verdroeg geen offer.

Maar zaterdag al berichtte de Italiaanse krant La Repubblica dat binnen de curie, de kring rond de paus, vrees bestond voor imagoschade door de installatie van Wielgus, een dag later.

Dan volgt een ontluisterende episode. Radio Vaticana meldt dat Warschau en Rome overleggen. Telefoontjes. Faxen. Want Rome voelt nattigheid. De onkreukbare Benedictus begrijpt – laat, heel laat – dat Wielgus hem een rad voor ogen gedraaid heeft, vertrouwen geschaad, gelogen.

En het Vaticaan heeft nooit echt zijn best gedaan om achter de kille feiten rond Wielgus te komen – de man wiens carrière ferm vooruit is geholpen door de geheime dienst die hem volgens het blad Rzeczpospolita een ’waardevolle agent’ vond.

Laat op de dag krijgt de paus een pakketje papier in handen: het gefaxte échte dossier-Wielgus, dat voor de Heilige Vader vertaald is in het Duits. Na lezing weet hij het zeker: morgenochtend kan de plechtigheid niet doorgaan.

Die beslissing is geen inschattingsfout – Benedictus wist aanvankelijk niet beter. En geen van zijn secondanten corrigeerde hem. Nu is het zwartepieten begonnen. Wielgus beweert dat hij de paus tijdig informeerde over zijn connecties met de Poolse geheime dienst; de kardinaal, verantwoordelijk voor bisschopsbenoemingen ontkent dat. Zeker is dat hij het had moeten weten.

De Poolse affaire stort Rome in een vertrouwenscrisis. Om die te bedwingen neemt Benedictus een keihard besluit. Hij aanvaardt dat daardoor de recente kerkgeschiedenis een ongekend harde val voor een (aarts-)bisschop rijker is. En dat de Poolse rk kerk na de val van het communisme een aardbeving beleeft die nog aardig wat naschokken gaat krijgen.

„Wielgus’ autoriteit is aangetast”, verklaarde het Vaticaan het ontslag van de beoogde aartsbisschop. Maar het gezag van het Vaticaan, van paus Benedictus XVI heeft óók een knauw gekregen. Na de misbruik-affaires in de nadagen van JP II blijkt ook nu dat de kerk niet zomaar kan volstaan met verwijzingen naar vijandige media, dat ze kan afgaan op het woord van haar gewijde dienaren. Zelfs niet op de informatieverstrekking van de Poolse nuntius.

Nog voor hij aan aftreden dacht, erkende Wielgus dat hij zijn kerk schade had berokkend. Hij legde zijn lot in de handen van de paus. Die heeft, op het nippertje, ingegrepen. Hij zal het nog druk krijgen, dezer dagen, om de rotte plekken uit zijn apparaat te snijden. Reprimande, ontslag, wegpromoveren: een aantal prelaten in Rome en in Polen beleeft een angstige week.

Kardinaal Glemp, Wielgus’ voorganger die even aanblijft nu Wielgus geen aartsbisschop wordt, manoeuvreerde zichzelf tijdens de opzienbarende mis zondag in de kathedraal van Warschau meteen op een zijspoor: hij verdedigde Wielgus vurig (onder applaus van de gelovigen) en zei dat ook de apostel Petrus niet zonder fouten was geweest – een steek onder water naar Petrus’ opvolger: de paus.

Glemp en Wielgus hebben het aanzien van de paus door hun gedraai hoe dan ook aangetast.

Toch wijzen de reacties in Polen op waardering voor de haperende regisseur op de Heilige Stoel.

Uit uiterst orthodoxe hoek is er weinig enthousiasme te bespeuren. Nas Dziennik, een krant die aanschurkt tegen Radio Marya, altijd al pro-Wielgus (en antisemitisch), vindt Wielgus’ aftreden maar niets.

Maar gematigder rechtse media zijn vol lof. „De beslissing van Rome is een overwinning van het geweten”, schrijft Rzeczpospolita. En: „De paus heeft de kerk voor schande gespaard”, hij „heeft ons gered”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden