Politieke verlamming kan een financiële kettingreactie veroorzaken

Demissionair minister van Financiën Jan Kees de Jager spreekt met de pers tijdens zijn rondgang langs de fracties om bezuinigingsmaatregelen te bespreken voor een begroting die voor 30 april naar Brussel moet.Beeld anp

Vandaag moeten het demissionaire kabinet en de Tweede Kamer in grote lijnen overeenstemming bereiken over de begrotingsplannen die uiterlijk op maandag bij de Europese Unie moeten liggen. De achterliggende financiële dreiging is even groot als onoverzichtelijk. De gevolgen van het uitblijven van grote hervormingen in drie vragen en antwoorden.

1. Wat zijn de directe gevolgen van een hogere rente op obligaties?

De huidige Nederlandse staatsschuld bedraagt ongeveer 340 miljard euro. De gemiddelde looptijd van die obligaties is 7,4 jaar, en de gemiddeld verschuldigde rente daarover ligt nu op 3,5 procent. De dagrente op obligaties met een looptijd van 10 jaar - en die geldt als maatstaf - ligt nu een stuk lager, rond de 2,3 procent.

Conclusie: Nederland heeft voorlopig nog geen enkel probleem met het financieren van de staatsschuld, want de kapitaalmarkt voorziet Den Haag nog steeds graag van geld. Twee dingen kunnen die comfortabele positie veranderen: een snel oplopende staatsschuld, veroorzaakt door een maandenlang politiek machtsvacuüm, en - daarmee samenhangend -- een afwaardering door de invloedrijke kredietbeoordelaars van de allerhoogste kredietstatus van Nederland, de triple-A.

Het hele jaar door moet Nederland 'oude' schulden vervangen door nieuwe en krijgt het er nieuwe schulden bij. In totaal moet de overheid dit jaar 101,5 miljard euro van de kapitaalmarkt ophalen om in die behoeften te voorzien - althans, dat was de raming in de Miljoenennota.

Hoewel de rente op de 10-jarige Nederlandse obligaties nog steeds een stuk gunstiger is dan bijvoorbeeld de Belgische, Franse en Oostenrijkse, zullen de nieuwe leningen duurder worden als Nederland de gekoesterde AAA-status van de kredietbeoordelingsbureaus kwijtraakt. Zo'n afwaardering is nog niet aanstaande - de bureaus Fitch en Moody's houden het voorlopig op waarschuwende woorden - maar gezien de politieke chaos is de kans groot dat Nederland er vroeg of laat aan moet geloven.

Dat zou een psychologische tik kunnen zijn die een kettingreactie kan veroorzaken. Andere crisislanden in Europa kennen dat sneeuwbaleffect maar al te goed: afwaardering, hogere rentes, hogere staatsschuld, toenemend wantrouwen, nieuwe afwaardering, enzovoort.

Daar staat tegenover dat Nederland zelfs met een degradatie naar AA of AA+ tot de kredietwaardigste landen van de wereld blijft behoren: slechts één stap onder Duitsland, Finland, Luxemburg, Australië en Canada. En de beleggers moeten toch érgens heen met hun geld.

2. Wat is het effect op staatsschuld en begrotingstekort?

Door het mislukken van het Catshuis-overleg zijn tal van geplande bezuinigingen op losse schroeven komen te staan. Zelfs het pakket van 18 miljard euro waarover de gedoogcoalitie vorig jaar al afspraken heeft gemaakt, hangt in de lucht. Daarvan is pas 2,8 miljard gerealiseerd.

Sommige maatregelen zullen nu door de Tweede Kamer worden tegengehouden, zoals de ingrepen in het passend onderwijs en de Wet Werken naar Vermogen - de bezuinigingen op onder meer de sociale werkplaatsen. Alles bij elkaar zal 2 à 3 miljard euro van het hele 18-miljard-pakket waarschijnlijk niet doorgaan. Veel zwaarder weegt op korte termijn het mislukken van het Catshuis-overleg.

Volgens het Centraal Planbureau zou het begrotingstekort volgend jaar op 17,6 miljard euro uitkomen als het plan van VVD, CDA en PVV overeind was gebleven. Nu dreigt dat tekort 11 miljard hoger te worden. Gaan we uit van een min of meer gelijk blijvende rente van zo'n 2,5 procent, dan betekent dat een extra rentelast van 275 miljoen euro per jaar, een bedrag dat na 2013 verder oploopt door rente-op-rente. Al deze bedragen zullen ergens vandaan moeten komen, vooralsnog door maar weer bij te lenen op de kapitaalmarkt en de staatsschuld dus nog verder te laten oplopen.

Daar komt bij dat Brussel op termijn een boete van 1,2 miljard euro kan opleggen als Den Haag zich niet houdt aan de Europese begrotings- afspraken, zoals het maximale begrotingstekort van 3 procent - regels waar Nederland de laatste jaren juist zo op heeft gehamerd.

3. Dat klinkt als een ver-van-m'n-bed-show. Wat merkt de burger ervan?

Een eventuele rentestijging op de kapitaalmarkt trekt vele andere rentes mee omhoog. 'Ook de hypotheekrente?' vraagt de huizenbezitter zich angstig af, zeker als het einde van de rentevaste periode in zicht komt. De laatste jaren is het verband tussen de rente op obligaties en de hypotheekrente wat losser geworden, maar banken zitten meer dan ooit krap bij kas - met de gigantische hypotheekschuld als een van de belangrijkste oorzaken. Het blijft speculeren, maar het zou zomaar kunnen dat banken de marktomstandigheden aangrijpen om ook de hypotheekrentes te verhogen. Of de huizenmarkt nu op sterven na dood is of niet.

De gevolgen voor de pensioenen zijn niet direct helder, maar positief zullen ze volgens de experts niet zijn -- zeker niet als er een afwaardering van de triple-A komt. "Fondsen zullen hun beleggingen in Nederlandse staatsobligaties moeten afwaarderen, terwijl hun verplichtingen vrijwel niet veranderen", liet Jean Frijns, hoogleraar beleggingsleer aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, deze week weten aan vakblad IPNederland.

Een obligatierentestijging ten slotte zou slecht zijn voor banken en bedrijven, die hun rentelasten zien toenemen. Dat is ook niet bemoedigend voor burgers die, net werkloos geworden bijvoorbeeld, geld willen lenen voor het opzetten van een eigen bedrijfje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden