'Politieke oplossing Rwanda goed denkbaar' Misschien is die etnische scheiding maar het beste

ANTWERPEN - Het conflict in Rwanda vormt een bedreiging voor de gehele regio. Toch hebben twee landen ook geprofiteerd: Oeganda en Zaïre. Een hoofdrol bij een oplossing zal volgens Filip Reyntjens, hoogleraar Afrikaans recht en politiek aan de universiteit van Antwerpen, zijn weggelegd voor Tanzania. Volgens Reyntjens wordt de situatie in Burundi deze week kritiek.

FRANK KOOLS

Hij kent Rwanda en Burundi als weinig anderen. Reyntjes woonde er drie jaar en bezoekt de voormalige Belgische koloniën zo'n twee keer per jaar. Ook door zijn werk aan het College voor de Ontwikkelingslanden heeft hij veel contact met de regio. “Ik heb meer vrienden in Rwanda dan hier in België.”

Dit voorjaar verbleef hij enkele maanden in Burundi, het land dat vanwege zijn Hutu-meerderheid en Tutsi-minderheid Rwanda's 'tweelingbroer' is. Hij onderzocht de staatsgreep van vorig jaar oktober, waarbij Burundi's eerste democratisch gekozen president werd vermoord, tevens de eerste Hutu in die functie. De militaire coup mislukte omdat de regering overeind wist te blijven. Maar wel volgden slachtingen door de twee bevolkingsgroepen over en weer. Vorige week verscheen zijn rapport.

“De staatsgreep in Burundi is de meest geslaagde mislukte staatsgreep die ik ken. Het leger heeft een belangrijke rol op het politieke toneel gekregen. Kleine, extremistische partijen zonder enige legitimiteit zijn in de regering opgenomen. De Hutu-partij die de verkiezingen won, kan niets meer doen met haar grote meerderheid.”

Vanaf het moment dat het geweld in Rwanda begon, werd voorspeld dat Burundi snel zou volgen. Prof. Reyntjens is echter niet verbaasd dat het tot nu toe niet is gebeurd: “Burundi kent een etnische segregatie, die doet denken aan een luipaardvel. De Tutsi's zijn zwarte vlekken, beschermd door het leger, in een groot bruin vel van Hutu's. Hoe verwerpelijk ook, deze situatie zorgt wel voor stabiliteit.”

Maar de komende dagen kan de situatie in Burundi alsnog exploderen. “Alle lichten staan op rood, ook zonder Rwanda.” Vandaag eindigt de regeertermijn van de interim-president. De partijen zijn het nog steeds niet eens over een nieuw staatshoofd. Reyntjens: “Komt er geen opvolger, dan valt het wettig gezag weg. In zo'n vacuüm kan elke avonturier de boel in lichterlaaie zetten.”

De kans dat de gevechten in Rwanda overslaan naar Burundi lijkt kleiner geworden, nu het conflict in Rwanda inmiddels van de militaire fase is overgegaan in een politieke fase, meent Reyntjens. De frontlijn heeft zich gestabiliseerd. Dat is volgens de hoogleraar een positieve bijwerking van de Franse interventie. Overigens noemt hij het ingrijpen gezien de betrokkenheid van Parijs bij het regiem van Habyarimana “hypocriet” en “verdacht”.

Of er inderdaad een einde komt aan de strijd, hangt volgens Reyntjens af van de verzetsbeweging RPF. “Zij moet nu een regering opzetten, die ook voor de Hutu-meerderheid aanvaardbaar is, die niet gezien wordt als een Tutsi-bewind. Ik moet nog zien of er meer dan alleen stromannen van het RPF in komen. Faustin Twagiramungo (de gematigde Hutu die benoemd is tot formateur van de regering) verzekert dat hij zich niet door hen zal laten inpakken.”

Een politieke oplossing in de Centraalafrikaanse staat acht Reyntjes ondanks alle massamoorden toch mogelijk. “Wat in Rwanda is gebeurd, was geen etnisch, maar een politiek conflict. Daarom is het niet fataal. De meeste Rwandezen zijn helemaal niet extremistisch.”

Volgens formateur Twagiramungo is het Arusha-akkoord uit 1993 nog steeds geschikt als politieke oplossing. In dat verdrag beloofde Habyarimana de macht in Rwanda te delen met het RPF en andere partijen. Twagiramungo vindt niet dat de afgelopen drie maanden aantonen dat 'Arusha' niet werkt. Door sabotage van Habyarimana was het gewoon nooit uitgevoerd.

Reyntjens deelt het geloof van Twagiramungo in het vredesakkoord: “Ik zie niets beters. Alle partijen moeten in de regering worden opgenomen. Misschien moet je de MRND (de partij van Habyarimana) uitsluiten. Maar ik voel veel voor wat een aantal oppositieleden zeggen, dat je alleen de leden van die partij moet uitsluiten, die strafrechtelijk verantwoordelijk zijn voor de moorden.”

“Natuurlijk zal het Arusha-akkoord wat aangepast moeten worden. Voor mij is dat een grote test voor wat het RPF wil. Als ze meer opeisen dan in Arusha, worden mijn twijfels bevestigd.” Volgens de Antwerpse hoogleraar kreeg het RPF in het verdrag al meer macht dan het ooit door verkiezingen kon bereiken.

Etnische segregatie zoals in Burundi is geen oplossing: “Dat kan niet in Rwanda. Daar leven Hutu's en Tutsi's compleet door elkaar. Er is geen enkel gebied waar de Tutsi's meer dan een derde van de bevolking uitmaken. Maar ik moet toegeven dat zo'n etnische scheiding in Rwanda nu wel de facto is gebeurd. En af en toe denk ik vertwijfeld, het is ook misschien maar beter zo.”

Het succes van het RPF is ook het succes van president Museveni van Oeganda, die de beweging al jaren ondersteunt. Reyntjens: “Museveni doet dat deels uit een gevoel van ereschuld. Zo'n 25 procent van het leger waarmee hij in 1986 in Oeganda de macht greep, bestond uit Rwandezen (Tutsi-ballingen).”

“Maar wat zeker heeft meegespeeld, is dat hij zijn grote leger moest demobiliseren. Dat stelde het IMF als voorwaarde voor een lening.” Volgens Reyntjens stond Museveni een kwart van zijn leger toe in het buitenland 'iets anders te doen'. De Rwandese verzetsbeweging bespaarde zo op soldij of de kosten van een demobilisatie.

De steun aan het RPF maakt volgens Reyntjens ook deel uit van Museveni's grotere plan voor Midden-Afrika, waarin de Oegandese president samenwerkt met de Libische president, Kadafi, en oud-president Jean-Baptiste Bagaza van Burundi. Met het RPF in Kigali aan de macht en Bagaza terug in Bujumbura ontstaat een anti-imperialistische wig tussen de pro-westerse landen Kenia en Zaïre.

Reyntjens: “De relaties tussen Museveni en Kadafi zijn de laatste tijd wel wat bekoeld. Maar Museveni's regionale ambities zijn blijven bestaan. Dat zie je bijvoorbeeld aan zijn steun voor de bevrijdingsbeweging SPLA in Zuid-Soedan.”

Maar Museveni's bemoeienis met zijn buurland is hem op felle kritiek in Afrika en daarbuiten komen te staan. “Ik denk niet dat hij het nog een keer zou doen.”

Ook Zaïres president, Mobutu, wist munt te slaan uit het geweld in Rwanda. Voor april was hij de greep op de situatie in eigen land volledig kwijt. Ook had hij te maken met een tegenregering die door alle westerse landen als de wettige gezien werd. Frankrijk heeft nu echter, in ruil voor Zaïrese hulp aan Operatie Turkoois, Mobutu's premier Kengo wa Dondo officieel erkend. Reyntjens: “Ik denk dat de Fransen liever iemand anders hadden gebruikt, maar ze hadden de luchthaven Goma nodig.”

Daarnaast heeft Mobutu zich weten op te werpen als bemiddelaar in het conflict. “En dat terwijl hij door steun aan de Hutu-regering net zo goed partij is in dit conflict.”

Volgens Reyntjens houdt hij dat niet lang vol. Daarvoor is zijn positie in eigen land te zwak. “Zijn leger bestaat uit een hoop armoedzaaiers. Zaïre bestaat eigenlijk niet meer.”

Kwam Mobutu door de Franse acties naar voren, president Mwinyi van Tanzania verdween erdoor naar de achtergrond. Filip Reyntjens: “Frankrijk wil geen belangrijke rol voor het Engelstalige Tanzania. En dat terwijl Mwinyi de architect van het Arusha-akkoord is. Straks zie ik hem echter weer naar voren komen. Hij is als enige echt neutraal. En Mwinyi heeft ook een direct belang om tot een akkoord te komen. De honderdduizenden vluchtelingen zijn een grote last voor zijn land. En dan moet je er niet aan denken wat er gebeurt, als ook Burundi ontploft.”

Voor Zuid-Afrika ziet Reyntjens geen grote rol weggelegd, hoezeer de Franse president, Mitterrand, daar ook voor pleitte bij zijn bezoek aan Pretoria, vorige week. “Rwanda ligt zeker binnen de invloedssfeer van Zuid-Afrika. Maar Mandela is verplicht zijn eigen bevolking binnen drie jaar perspectief te bieden. Ik denk dat hij daarom niet meer zal doen dan wat omiddellijk in zijn achtertuin ligt.”

“Slaagt Mandela's programma, dan is Zuid-Afrika binnen vijf jaar een echte supermacht. En dat hoop ik ook. Het land is dè Afrikaanse kans op ontwikkeling. En Zuid-Afrika moet dan ook uit eigenbelang zijn invloed uitbreiden. Het zal op zoek gaan naar nieuwe markten voor zijn produkten.”

De rol van België in Midden-Afrika is volgens de Antwerpenaar zeker niet uitgespeeld. “Er zijn maar drie landen buiten Afrika die van belang zijn. Amerika interesseert zich momenteel niet voor de regio en werkt nauw samen met België. Frankrijk ligt er zeker een tijd uit na zijn steun aan bij het Habyarimanaregime. Rwanda zal ongetwijfeld bij ons komen aankloppen.”

“En ik vind het ook belangrijk dat België in Midden-Afrika actief blijft. Het is ons venster op de wereld. We zijn toch een volk van navelstaarders, die het liefst onder de kerktoren een Koninck drinken. Het is het enige buitenland waar wij meetellen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden