Politiek / Zonder beginselen samen hol

Ad, als je nog één keer 'samen' zegt, word ik misselijk, zei Bart Tromp tegen Melkert. In een partij zonder identiteit raken woorden hun betekenis kwijt. Hoog tijd dat de PvdA weer ontdekt waarvoor zij staat en een nieuw beginselprogramma schrijft. Daarvoor pleit Tromp in een persoonlijk nawoord bij zijn proefschrift over de beginselprogramma's van PvdA en SDAP.

Het PvdA-beginselprogramma van 1977 was onsamenhangend, innerlijk tegenstrijdig en bovendien geschreven in de waan van de dag. Spoedig stuitte het maakbaarheidsideaal waarvan het was doortrokken, op de barre realiteit van de tweede oliecrisis, de wankelende verzorgingsstaat en de uit de hand gelopen overheidsfinanciën. De PvdA heeft behoefte aan een nieuw program. Maar dat van 1977 is nog altijd haar ideologische leidraad. Elk initiatief om te gaan werken aan een nieuw beginselprogramma is gestrand op onwil van de leiding.

Al die tijd heeft de PvdA zich niet in een officieel partijdebat beraden op haar ideologische identiteit, op de idealen en doelen van een sociaal-democratische partij in deze tijd. In arren moede weet de PvdA niet meer waarvoor zij staat.

Hierin ligt de hoofdoorzaak van de crisis waarin de PvdA verkeert, zegt Bart Tromp. De politicoloog en oud-PvdA-bestuurder Tromp promoveerde vorige week op een studie naar de beginselprogramma's van de PvdA en zijn voorganger, de SDAP. ,,Dat de PvdA zich al zo lang niet meer bekommert om haar identiteit, is de diepere oorzaak van de gestage neergang sinds de jaren tachtig. Het begon toen de PvdA die kruisvluchtwapens ging gebruiken als afleidingsmanoeuvre voor haar gebrek aan antwoorden op andere problemen, zoals het falen van de verzorgingsstaat. We zaten met allerlei projecten die, hoe goed bedoeld ook, ongewenste effecten hadden. Werkloze jongeren opvangen, daar zijn we allemaal voor. Maar het kan toch nooit de bedoeling zijn geweest hun gratis parachuteles aan te bieden?''

,,Den Uyl heeft lang gedacht dat die crisis wel zou overwaaien. Even wachten, wat keynesiaanse correcties en dan doorgaan zoals we het gewend zijn. Het inzicht dat we te maken hadden met een probleem dat noopte tot aanpassingen van de verzorgingsstaat, is nooit tot de PvdA doorgedrongen. Onvoorbereid stapte zij eind jaren tachtig de regering in, waarna de partij haar aanhang plotsklaps confronteerde met de ingreep in de WAO. PvdA-kiezers zagen alle verwachtingen van wat de partij in de regering zou doen gelogenstraft, zonder dat er iets voor in de plaats kwam. En sindsdien is het niet veel anders geworden. We zitten we nog steeds met het probleem van de WAO en ik kan nog steeds niet uitleggen welk rechtvaardig sociaal stelsel de PvdA nu voorstaat.''

Het PvdA-congres sprak in 1992 uit dat het jubileum van de honderdjarige sociaal-democratie in Nederland, twee jaar later, een uitgelezen gelegenheid was voor de presentatie van een nieuw beginselprogramma. De partijleiding heeft die wens genegeerd en, volgens Tromp, ook sindsdien nimmer laten blijken de noodzaak van zo'n zelfonderzoek in te zien. ,,Felix Rottenberg had er absoluut geen zin in. Hij liep stampvoetend door het partijkantoor: er komt geen nieuw beginselprogram! En Wim Kok heeft nooit belangstelling voor de partij zelf getoond. Hij was de albatros van de PvdA, de noodlotsvogel die wel blijft drijven als-ie in het water valt maar niet meer opstijgt. Kok behoorde tot de beroepspolitici die profiteerden van de partij zonder er zelf in te investeren. Bij de PvdA-top ontbreekt tot op heden het besef dat een politieke partij haar identiteit moet vastleggen om die te kunnen bewaken, een proces waarin de leiding een voortrekkersrol moet vervullen. Zo is de PvdA veranderd van een partij met heldere procedures in een op improvisatie en onkunde gebaseerde reeks chaotische projecten.''

Tromp onderscheidt twee motieven bij de tegenstanders van een nieuw beginselprogramma. ,,Iemand als Ruud Vreeman wilde als partijvoorzitter gewoon kunnen doen wat hij zelf wilde. Ik hoorde hem destijds zeggen dat de PvdA zo'n programma beter niet kon hebben, anders bestond het gevaar dat zij eraan gehouden zou worden. En dan heb je de groep 'vernieuwers', mensen als Marjet van Zuijlen, die beginselen onzin vinden, flauwekul, achterhaalde troep die weg moet.''

Bij de onwil van de PvdA-top komt het feit dat de intellectuele basis die nodig is voor een nieuw beginselprogramma inmiddels ontbreekt. Doordat, zegt Tromp, de talrijke intellectuelen over wie de PvdA vanouds beschikte, systematisch door de machthebbers in de partij worden verwaarloosd en gemarginaliseerd. ,,Kijk eens hoe de PvdA de afgelopen twintig jaar met de Wiardi Beckmanstichting omging. In de grap die Kok maakte bij het vijftigjarig jubileum van de WBS zei hij precies hoe ze er tegenaan kijken: 'Ik houd zoveel van de WBS dat ik haar graag aan een andere partij uitleen.' Voor veel PvdA-politici levert de Wiardi Beckmanstichting een aaneengeschakelde reeks ongewenste kennis. In de nadagen van Den Uyl zag je dat al. Joop dacht: 'Zolang ik een paar interessante intellectuelen heb die schrijven in Socialisme en Democratie, ben ik aan die kant gedekt.' Op een bijeenkomst van de WBS zei Joop dan: 'Dit is een belangrijke kwestie, een héél belangrijke kwestie! Dit moet aan de orde komen als de tijd rijp is!' Dan liep je met hem weg en vroeg je: Wanneer is de tijd rijp, Joop? 'Nooit', zei hij dan zachtjes.''

,,De PvdA was goed vertegenwoordigd onder intellectuelen en kunstenaars. Met onze vriend en partijgenoot Rudi Fuchs verzamelde mijn vrouw in 1977 nog in een dag vijf- tot zeshonderd handtekeningen van kunstenaars voor een steunbetuiging aan de PvdA. Kom daar nog maar eens om. In mijn WBS-groepje kwam onlangs een jonge deelnemer binnen. 'Ik ben nog geen lid, wel sympathisant', zei hij. 'Dan ben je een uitzondering', zei ik. 'Hier zitten allemaal leden maar geen sympathisanten.'''

,,De intellectuele inbreng van iemand als Arie van der Zwan is in de PvdA genegeerd of afgedaan als gezeur. En dan zijn ze verbaasd als het ineens in hun gezicht ontploft. Want dat is toch wat er in feite is gebeurd met het probleem van integratie en minderheden. De meeste onderzoekers op dit gebied, zoals André Köbben en Van der Zwan, zijn de PvdA toegedaan. Toch is hun kennis nooit serieus gemobiliseerd.''

Met het gebrek aan overeenstemming in de PvdA over de grote vraagstukken van deze tijd ontbreekt volgens Tromp nog een voorwaarde voor de formulering van een beginselprogramma. ,,Zo'n consensus komt niet vanzelf. Dat is een taak van de partijleiding. Die moet het voortouw nemen, zoals destijds Neil Kinnock in de Labourparty deed. Hij onderkende dat de Britse sociaal-democraten zich op een doodlopende weg bevonden en heeft toen over de hele breedte de partij georganiseerd: We moeten heldere standpunten hebben, over een reeks onderwerpen. Dat is gebeurd.''

,,De PvdA, geleid door de nieuwe lijsttrekker, zou een commissie van serieuze mensen een stuk moet laten schrijven over thema's als de toekomst van de publieke sector, de sociale zekerheid en de minderheden. Daarna discussieert de partij erover, trekt zij conclusies en doet richtinggevende uitspraken voor een volgend congres en voor het verkiezingsprogramma. Zo hoort het. Met zo'n bezinning op de beginselen legde Labour de basis voor het electorale succes van Blair.''

Als gevolg van de ideologische verwaarlozing ontbreekt in de PvdA volgens Tromp de notie dat de sociaal-democratie door de geschiedenis heen een tegenkracht van het kapitalisme is geweest. Dat is haar bestaansrecht. ,,Eigenlijk is een sociaal-democratische partij haar naam niet waardig als zij niet meer wil opereren als de tegenbeweging van het kapitalisme. Dan wordt zij een partij die de bestaande orde accepteert. Het is de vraag wat haar dan nog onderscheidt van links-liberalen. Ik had na de val van de Muur iets heel anders verwacht. Ik dacht dat de sociaal-democratie bevrijd zou zijn van de associatie met de communistische regimes en duidelijker haar eigen gezicht zou laten zien. Maar zij is juist in het defensief geraakt. De anglo-amerikaanse variant van het kapitalisme is dominant geworden en fungeert zo langzamerhand zelfs als norm voor de Europese sociale en maatschappelijke ordening.''

,,Ook in Duitsland laten ze zich nu aanpraten dat ze een achterliggende economie hebben en dat ze moeten privatiseren. Waarom is dat zo aantrekkelijk, een economische orde zoals in de VS? Daar is het overgrote deel van de werknemers er op achteruit gegaan, zijn de sociale voorzieningen abominabel, gaan de meeste mensen gebukt onder schulden omdat het inkomen onvoldoende is om the American way of life te handhaven. Waarom is dat model beter dan dat van ons? Die vraag zou je, op grond van haar geschiedenis, verwachten van de sociaal-democratie.''

Het geeft volgens Tromp te denken dat de grootste kanshebber in de verkiezing van de nieuwe PvdA-fractieleider, Wouter Bos, heeft gezegd het belang van beginselen niet in te zien. ,,Ik vind Wouter een aardige en soms verstandige man. Maar deze uitspraak laat zien dat hij alleen de laatste vier, vijf jaar actief is geweest in de PvdA, de periode dat dit soort kortzichtige visies als de hoogste wijsheid gold. Het zal nooit goed gaan met een partij zonder duidelijke identiteit. In zo'n partij worden begrippen als 'vernieuwing' of 'samen' hol en betekenisloos. Ik weet nog dat ik tegen Melkert, voor wie ik als politicus hoge waardering heb, zei: Ad, als je nog één keer 'samen' zegt, word ik misselijk. Dat woord maakte zo'n volstrekt onechte indruk. Lincoln zei al: You can fool some people all the time, and all the people sometimes, but never all the people all the time.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden